TÜRKİYE FİZİKİ COĞRAFYASI DERS NOTLARI

Ünite 1: Türkiye’nin Jeolojik Gelişimi ve Paleocoğrafyası

Türkiye, jeolojik olarak “genç” bir yapıya sahip olsa da, çekirdeğinde çok eski zamanların izlerini taşır.

• Paleozoik (1. Zaman): Türkiye’nin en eski kütleleri olan Masifler (Istranca, Menderes, Ilgaz, Bitlis masifleri) bu dönemde oluşmuştur. Zonguldak’taki taş kömürü yatakları bu zamana aittir.
• Mezozoik (2. Zaman): Tethys (Tetis) Denizi altında bir tortulaşma dönemidir. Alp-Himalaya hazırlık evresidir.
• Senozoik / Tersiyer (3. Zaman): Türkiye’nin ana iskeletinin oluştuğu dönemdir.
  • Alp Orojenezi: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar yükselmiştir.
  • Linyit, petrol ve tuz yatakları bu dönemde oluşmuştur.
• Kuvaterner (4. Zaman): Egeid karasının çökmesiyle Ege Denizi oluşmuş, Boğazlar açılmıştır. Türkiye, genel olarak yükselerek (epirojenez) bugünkü ortalama 1132 metrelik yüksekliğine ulaşmıştır.

---

Ünite 2: Türkiye’nin Jeolojik Yapısı ve Tektonizması

Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arap levhalarının sıkıştırma alanında yer alan, sismik açıdan oldukça aktif bir ülkedir.

• Fay Hatları: * KAF (Kuzey Anadolu Fay Hattı): Saros Körfezi’nden başlayıp Aras Vadisi’ne kadar uzanan, dünyanın en aktif yanal atımlı faylarından biridir.
  • DAF (Doğu Anadolu Fay Hattı): Hatay’dan başlayıp Bingöl Karlıova’da KAF ile birleşir.
  • BAF (Batı Anadolu Fay Hattı): Ege’deki graben sistemlerini kapsayan çok parçalı kırık hattıdır.
• Volkanizma: Türkiye’de aktif volkan yoktur ancak genç (Kuvaterner) volkanik araziler geniştir. Erciyes, Nemrut, Süphan, Ağrı ve Kula Tepeleri (Türkiye’nin en genç volkanı) önemli oluşumlardır.

---

Ünite 3: Türkiye’nin Ana Yerşekilleri (Dağlar, Platolar, Ovalar)

Türkiye yerşekilleri açısından üç ana morfolojik birime ayrılır.

• Dağlar: * Kıvrımlı Dağlar: Alp-Himalaya sisteminin parçası olan Kuzey Anadolu ve Toros dağ silsileleri.
  • Kırıklı Dağlar: Ege’deki Horst (yükselen) ve Graben (çöken) yapıları (Kaz, Madra, Yunt, Aydın dağları).
• Platolar: Türkiye’nin geniş alanlarını kaplayan, çevresine göre yüksekte kalmış düzlüklerdir. İç Anadolu’da (Haymana, Cihanbeyli) ve Erzurum-Kars (Lav platosu) çevresinde yoğunlaşır.
• Ovalar: Alüvyal dolgu alanlarıdır. Kıyı ovaları (Çukurova, Bafra, Çarşamba) ve tektonik çöküntü ovaları (Konya, Muş, Iğdır) olarak ikiye ayrılır.

---

Ünite 4: Türkiye’de İklim: Sıcaklık ve Basınç

Türkiye, bulunduğu matematik konum (36∘−42∘ K) gereği Akdeniz İklim Kuşağı’nda yer alır; ancak yerşekilleri bu durumu çeşitlendirir.

• Matematik Konumun Etkisi: Kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esenler artırır. Bakı etkisiyle dağların güney yamaçları daha sıcaktır.
• Basınç Merkezleri: * İzlanda (Alçak Basınç): Kışın yağış ve ılıman hava getirir.
  • Sibirya (Yüksek Basınç): Kışın sert soğuk ve ayaz getirir.
  • Asor (Yüksek Basınç): Yazın kuraklık ve sıcaklık getirir.
  • Basra (Alçak Basınç): Güneydoğu’dan gelen aşırı sıcak hava dalgasıdır.

---

Ünite 5: Türkiye’de İklim: Yağış ve Nemlilik

Türkiye’de yağışın dağılışı, dağların uzanış yönüne ve denize olan mesafeye sıkı sıkıya bağlıdır.

• Yağış Türleri: * Orografik (Yamaç) Yağışlar: Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında dağların denize bakan yamaçlarında görülür.
  • Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar: İç Anadolu’da “Kırkikindi” yağışları olarak bilinir.
  • Frontal (Cephesel) Yağışlar: Türkiye’nin matematik konumu gereği kış aylarında en yaygın görülen yağış türüdür.
• Dağılış: En çok yağış Doğu Karadeniz (Rize), en az yağış İç Anadolu (Konya-Karapınar) ve Iğdır çevresine düşer.

---

Ünite 6: Türkiye’nin Bitki Örtüsü (Flora)

Türkiye, Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan floristik bölgelerinin kesişim noktasıdır.

• Ormanlar: Ülkemizin yaklaşık %29’u ormandır. Karadeniz’de nemcil (Kayın, Ladin), Akdeniz’de kurakçıl (Kızılçam), yükseklerde iğne yapraklı ormanlar hakimdir.
• Maki ve Garig: Akdeniz ikliminin çalı formasyonlarıdır. Zeytin, Mersin, Defne tipik maki türleridir.
• Bozkır (Step): İç kesimlerde ilkbahar yağışıyla yeşeren otlardır. Geven, Yavşan otu ve Gelincik yaygındır.
• Endemizm: Türkiye’de  3000 civarı endemik (sadece o bölgeye özgü) tür bulunur; bu oran Avrupa’nın en yükseklerinden biridir.

---

Ünite 7: Türkiye’nin Hidrografyası: Akarsular

Türkiye, yerşekli özellikleri nedeniyle su potansiyeli yüksek ancak akış rejimleri düzensiz akarsulara sahiptir.

• Genel Özellikler: Akış hızları yüksektir (HES potansiyeli fazladır). Rejimleri genellikle düzensizdir (Karadeniz hariç). Boyları nispeten kısadır.
• Havzalar: * Açık Havza: Sularını denize ulaştırabilenler (Fırat, Dicle, Kızılırmak, Seyhan).
  • Kapalı Havza: Sularını denize ulaştıramayanlar (Tuz Gölü, Van Gölü, Aras-Kura havzaları).
• Dışa Akış: Fırat ve Dicle gibi nehirler sınırlarımızı aşarak Basra Körfezi’ne dökülür; bu durum “Sınır Aşan Sular” konusunu jeopolitik açıdan önemli kılar.

TÜRKİYE FİZİKİ COĞRAFYASI (ÜNİTE 8-14) DERS NOTLARI

Ünite 8: Türkiye’nin Gölleri (Limnoloji)

Türkiye, oluşum bakımından çok çeşitli göllere sahiptir. Göllerin dağılımı tektonik hatlara ve iklim özelliklerine bağlıdır.

• Tektonik Göller: Yer kabuğu hareketleri sonucu oluşan çukurluklara suların dolmasıyla oluşur. En yaygın göl tipidir. (Örn: Tuz Gölü, İznik, Sapanca, Manyas, Akşehir, Burdur).
• Karstik Göller: Eriyebilen kayaçların (kalker, jips) bulunduğu alanlarda oluşur. (Örn: Salda, Castellane, Avlan).
• Volkanik Göller: Krater, kaldera veya maar çukurluklarında oluşur. (Örn: Nemrut Kalderası, Meke Maarı – “Dünyanın Nazar Boncuğu”).
• Set Gölleri: Bir vadinin önünün farklı materyallerle kapanmasıyla oluşur:
  • Heyelan Set: Tortum, Sera, Abant, Yedigöller.
  • Volkanik Set: Van Gölü (Türkiye’nin en büyüğü, sodalı), Erçek, Nazik, Haçlı.
  • Alüvyal Set: Köyceğiz, Bafa (Çamiçi), Mogan, Eymir.
  • Kıyı Set (Lagün): Terkos (Durusu), Büyük ve Küçük Çekmece.
• Buzul (Sirk) Gölleri: Yüksek dağlarda (Kaçkar, Erciyes, Toroslar) görülür.

---

Ünite 9: Türkiye’nin Denizleri ve Kıyı Tipleri

Türkiye’nin denizleri, enlem ve su değişim kapasitelerine göre farklı fiziksel ve kimyasal özellikler gösterir.

• Denizlerin Karşılaştırılması:
  • Sıcaklık ve Tuzluluk: Güneyden kuzeye gidildikçe (enlem etkisiyle) azalır. En tuzlu ve sıcak deniz Akdeniz, en az tuzlu ve serin deniz Karadeniz’dir.
  • Oksijen Oranı: Karadeniz’de 200 metrenin altında kükürtlü hidrojen (H2​S) gazı nedeniyle oksijen yoktur ve hayat sınırlıdır.
• Kıyı Tipleri:
  • Boyuna Kıyı Tipi: Dağların kıyıya paralel uzandığı Akdeniz ve Karadeniz kıyılarıdır. Kıyı düz, falezli ve az girintilidir.
  • Enine Kıyı Tipi: Dağların kıyıya dik uzandığı Ege kıyılarıdır. Girinti-çıkıntı, ada ve körfez fazladır.
  • Ria Tipi: Eski akarsu vadilerinin sular altında kalmasıdır. (İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Haliç, Güneybatı Ege).
  • Dalmaçya Tipi: Dağların kıyıya paralel olduğu yerlerde tepelerin ada haline gelmesidir. (Antalya-Kaş kıyıları).

---

Ünite 10: Türkiye’de Toprak Tipleri ve Dağılışı

Türkiye’de toprak oluşumu üzerinde iklim ve ana kaya (litoloji) etkisi belirgindir.

• Zonal Topraklar (İklim Odaklı):
  • Terra Rossa: Akdeniz iklimi, kalker üzerinde oluşur. Demir oksit nedeniyle kırmızıdır.
  • Kahverengi Orman Toprağı: Karadeniz’in nemli orman alanlarında görülür, humusça zengindir.
  • Podzol: Batı ve Doğu Karadeniz’in yüksek, soğuk ve nemli dağlarında görülür.
  • Çernezyom: Erzurum-Kars platosunda, sert karasal iklim ve çayır örtüsü altında oluşur. En verimli topraktır.
  • Bozkır (Step) Toprakları: İç kesimlerin az yağışlı alanlarında görülür.
• İntrazonal Topraklar (Yerel Faktör Odaklı):
  • Vertisoller: Killi topraklar. “Dönen toprak” veya “Taş doğuran” denir (Trakya-Ergene).
  • Rendzinalar: Kireçli depolar üzerinde oluşur.
• Azonal Topraklar (Taşınmış):
  • Alüvyal: Delta ovalarında (Çukurova, Çarşamba) biriken verimli topraklar.
  • Litosoller: Dağlık alanlardaki taşlı topraklar.

---

Ünite 11: Türkiye’nin İklim Bölgeleri

Türkiye, yerşekillerinin bariyer etkisi nedeniyle kısa mesafede büyük iklim değişikliklerine sahne olur.

1. Akdeniz İklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Karakteristik bitkisi Makidir.
2. Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlıdır, nemlilik yüksektir. Karakteristik bitkisi Ormandır.
3. Karasal İklim: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. İç, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da görülür.
   • İç Anadolu (Step): En az yağış alan yerdir.
   • Doğu Anadolu (Sert Karasal): Kışlar çok uzun ve sert geçer.
4. Marmara (Geçiş) İklimi: Akdeniz, Karadeniz ve Karasal iklimlerin özelliklerini bir arada barındıran sentez bir iklimdir.

---

Ünite 12: Türkiye Yerşekillerinin Genel Değerlendirmesi

Ülkemizin bugünkü topografik kimliğini belirleyen temel özellikler şunlardır:

• Yüksek ve Engebeli Yapı: Ortalama yükselti 1132 metredir. Bu durum Alp-Himalaya kıvrım kuşağında yer almamızın sonucudur.
• Batı-Doğu Yükselti Farkı: Yükselti genellikle batıdan doğuya doğru artar.
• Genç Topografya: Kuvaterner’deki epirojenik yükselme nedeniyle akarsuların derine aşındırması güçlüdür; platolar ve derin vadiler yaygındır.
• Kıyı ve İç Kesim Ayrımı: Sıradağların kıyıya paralel uzanması, nemli havanın iç kısımlara girmesini engelleyerek “Kıyı-İç” arasında belirgin bir fiziksel kopukluk yaratır.

---

Ünite 13: Türkiye’de Fiziki Çevre Sorunları ve Afetler

Dinamik bir jeoloji ve iklim yapısına sahip olan ülkemizde fiziki süreçler bazen afete dönüşür.

• Erozyon: Bitki örtüsünün tahribi ve yanlış arazi kullanımı nedeniyle toprağın üst tabakasının kaybıdır. Türkiye’nin en büyük çevre sorunudur.
• Heyelan: Eğimin ve yağışın fazla olduğu Karadeniz’de, tabakaların eğime paralel uzanmasıyla sıkça görülür.
• Kuraklık ve Çölleşme: İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da yağış azlığı ve aşırı buharlaşma risk oluşturur.
• Sel ve Taşkınlar: Ani sağanaklar ve vadi içlerine yapılan beşeri müdahaleler sonucu can ve mal kaybına yol açar.

---

Ünite 14: Fiziki Coğrafyanın Beşeri ve Ekonomik Faaliyetlere Etkisi

Fiziksel şartlar, Türkiye’deki beşeri hayatın sınırlarını ve imkanlarını çizer.

• Tarım: İklim ve toprak çeşitliliği ürün yelpazesini genişletir. (Örn: Çay Karadeniz’de, Pamuk Güneydoğu’da).
• Ulaşım: Dağların uzanışı nedeniyle ulaşım ağları genellikle Doğu-Batı yönlüdür. Kuzey-Güney yönlü ulaşım geçitlerle (Zigana, Kop, Sertavul, Gülek) sağlanır.
• Yerleşme: Nüfusun büyük kısmı, iklimin ılıman ve ulaşımın kolay olduğu kıyı kuşaklarında toplanmıştır.
• Enerji: Yerşekillerinin engebeli olması, akarsuların HES (Hidroelektrik) potansiyelini artırır.

TÜRKİYE FİZİKİ COĞRAFYASI FİNAL DENEME SINAVI

1. Türkiye’de taş kömürü yataklarının bulunduğu Zonguldak ve çevresi ile Menderes, Istranca ve Bitlis gibi “Masif” kütlelerin oluştuğu jeolojik zaman aşağıdakilerden hangisidir?

A) Prekambriyen B) Paleozoik (1. Zaman) C) Mezozoik (2. Zaman) D) Tersiyer (3. Zaman) E) Kuvaterner (4. Zaman)

Cevap: B Açıklama: Paleozoik dönemde Türkiye’nin en eski ve sert kütleleri olan masifler oluşmuş, gür bitki örtüsünün toprak altında kalmasıyla taş kömürü yatakları meydana gelmiştir.

---

2. Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde yer alan Türkiye’de, Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar’ın ana iskeletinin oluştuğu, aynı zamanda linyit ve tuz yataklarının meydana geldiği jeolojik dönem hangisidir?

A) Paleozoik B) Mezozoik C) Tersiyer (3. Zaman) D) Kuvaterner E) Arkeen

Cevap: C Açıklama: Tersiyer, Türkiye’nin bugünkü dağlık yapısının ve yer altı kaynaklarının (linyit, petrol, bor) büyük kısmının oluştuğu en kritik dönemdir.

---

3. Türkiye’nin en aktif ve en uzun fay hattı olan, Saros Körfezi’nden başlayıp Marmara Denizi ve Kuzey Anadolu üzerinden Bingöl Karlıova’ya kadar uzanan sağ yanal atımlı fay hattı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) B) Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) C) Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) D) Bitlis Kenet Kuşağı E) Ölü Deniz Fayı

Cevap: C Açıklama: KAF, Avrasya ve Anadolu levhaları arasındaki sınırı oluşturan, dünyanın en tehlikeli ve hareketli faylarından biridir.

---

4. Kış mevsiminde Türkiye’ye kuzeydoğudan giren, sıcaklığı aşırı derecede düşüren ve dondurucu ayazlara neden olan “termik kökenli” yüksek basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?

A) İzlanda Alçak Basıncı B) Sibirya Yüksek Basıncı C) Asor Yüksek Basıncı D) Basra Alçak Basıncı E) Dinamik Alçak Basınç

Cevap: B Açıklama: Sibirya Yüksek Basıncı, kış aylarında Türkiye’de sert karasal şartların yaşanmasına neden olan en etkili basınç merkezidir.

---

5. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında denize paralel uzanan dağların yamaçlarında, denizden gelen nemli hava kütlelerinin yükselerek soğuması sonucu oluşan yağış tipi hangisidir?

A) Konveksiyonel (Yükselim) Yağışlar B) Cephesel (Frontal) Yağışlar C) Orografik (Yamaç) Yağışlar D) Siklonik Yağışlar E) Kırkikindi Yağışları

Cevap: C Açıklama: Dağların kıyıya paralel olduğu yerlerde nemli havanın yamaç boyunca yükselmesiyle oluşan orografik yağışlar, özellikle Karadeniz’de en yaygın türdür.

---

6. Karstik aşınım sonucu oluşan mağara tavanlarının çökmesiyle meydana gelen, suları genellikle acı veya sodalı olan Van Gölü’nün oluşum bakımından sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tektonik Göl B) Volkanik Set Gölü C) Alüvyal Set Gölü D) Heyelan Set Gölü E) Karstik Göl

Cevap: B Açıklama: Van Gölü, Nemrut volkanından çıkan lavların bir akarsu vadisinin önünü kapatmasıyla oluşmuş bir volkanik set gölüdür.

---

7. İstanbul ve Çanakkale Boğazları’nın oluşumunu sağlayan, eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla karakterize edilen kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dalmaçya Tipi B) Boyuna Kıyı Tipi C) Enine Kıyı Tipi D) Ria Tipi E) Fiyort Tipi

Cevap: D Açıklama: Boğazlar ve Haliç, Kuvaterner’de deniz seviyesinin yükselmesi sonucu akarsu yataklarının istila edilmesiyle oluşan klasik Ria tipi kıyılardır.

---

8. Erzurum-Kars platosu çevresinde, sert karasal iklim ve gür çayır bitki örtüsü altında oluşan, dünyanın en verimli zonal toprağı olarak bilinen “Kara Topraklar”ın bilimsel adı nedir?

A) Terra Rossa B) Podzol C) Çernezyom D) Vertisol E) Laterit

Cevap: C Açıklama: Çernezyomlar, yüksek humus içerikleri sayesinde çok koyu renklidir ve mineral açısından son derece zengindir.

---

9. Türkiye’nin ortalama yükseltisinin 1132 metre gibi yüksek bir değerde olmasının ve platoların geniş yer kaplamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Dağların çok yüksek olması B) Volkanik patlamaların şiddeti C) Kuvaterner’de gerçekleşen toplu yükselme (Epirojenez) D) Akarsuların biriktirme yapması E) Buzul aşındırmasının etkisi

Cevap: C Açıklama: Türkiye, 3. Zaman sonunda peneplen (yontukdüz) halindeyken 4. Zaman’da epirojenik olarak yükselmiş, bu da bugünkü yüksek ve platoluk yapıyı oluşturmuştur.

---

10. “Meke Maarı” (Konya) ve “Nemrut Kalderası” (Bitlis) gibi yerşekilleri, aşağıdaki fiziksel coğrafya süreçlerinden hangisinin sonucudur?

A) Karstik süreçler B) Akarsu aşındırması C) Volkanizma D) Buzul aşındırması E) Tektonik çökme

Cevap: C Açıklama: Maar ve kaldera, volkanik patlamalar sonucu oluşan geniş çukurluklardır. Meke Maarı görsel güzelliği nedeniyle “Dünyanın Nazar Boncuğu” olarak bilinir.

---

11. Akdeniz iklim bölgesinde, kalkerli (kireçtaşı) araziler üzerinde oluşan ve demir oksit birikimi nedeniyle kırmızı renkli olan toprak tipi hangisidir?

A) Kahverengi Orman Toprağı B) Terra Rossa C) Alüvyal Toprak D) Litosol E) Rendzina

Cevap: B Açıklama: Terra Rossa, Akdeniz ikliminin tanıtıcı toprağıdır ve kalkerin çözünmesi sonucu geriye kalan demirin oksitlenmesiyle kırmızı rengini alır.

---

12. Türkiye’de en az yağış alan yerlerin Tuz Gölü çevresi ve Iğdır Ovası olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

A) Enlemin etkisi B) Denizden uzaklık ve etrafının dağlarla çevrili olması (Dulda etkisi) C) Bitki örtüsünün cılız olması D) Basınç merkezlerinin uzaklığı E) Toprak yapısının kumlu olması

Cevap: B Açıklama: Iğdır ve Tuz Gölü çevresi, nemli hava kütlelerinin dağları aşarak iç kısımlara ulaşamadığı çukur alanlarda (mikroklima) kaldığı için az yağış alır.

---

13. Karadeniz Bölgesi’nde özellikle ilkbahar aylarında kar erimeleri ve aşırı yağışlar sonucu, killi tabakaların eğime paralel uzandığı yamaçlarda görülen en yaygın doğal afet hangisidir?

A) Erozyon B) Çığ C) Heyelan D) Orman Yangını E) Deprem

Cevap: C Açıklama: Heyelan için gerekli olan eğim, killi yapı ve aşırı su şartları en fazla Karadeniz Bölgesi’nde bir araya gelir.

---

14. Türkiye’nin iç kesimlerinde, ormanların tahrip edilmesi sonucu ortaya çıkan ve ilkbaharda yeşerip yazın sararan otsu bitkilerden (Geven, Yavşan otu) oluşan bitki topluluğuna ne ad verilir?

A) Maki B) Psödomaki C) Antropojen Step (Bozkır) D) Garig E) Alpin Çayır

Cevap: C Açıklama: Antropojen step, insanların ağaçları kesmesi sonucu oluşan “insan kaynaklı bozkır” alanlarını ifade eder.

---

15. Akdeniz Bölgesi’nde ulaşımı sağlayan “Gülek”, “Sertavul” ve “Belen” gibi geçitlerin oluşmasında temel belirleyici olan faktör hangisidir?

A) Akarsuların dağları enine yardığı vadiler (Boğaz Vadi) B) Buzul aşındırması C) İnsanların açtığı tüneller D) Rüzgar erozyonu E) Volkanik patlamalar

Cevap: A Açıklama: Toros Dağları üzerindeki bu stratejik geçitler, akarsuların dağ silsilesini dikine keserek oluşturduğu boğaz vadiler sayesinde ulaşımı mümkün kılar.