TOPOGRAFYALAR (ÜNİTE 1-7) DERS NOTLARI

Ünite 1: Jeomorfolojiye Giriş ve Temel Kavramlar

Jeomorfoloji (Topografya), yeryüzü şekillerinin oluşumunu, gelişimini, değişimini ve bu süreçleri kontrol eden iç ve dış kuvvetleri inceleyen bilim dalıdır.

• Üniformitaryanizm (Tekdüzelik) İlkesi: James Hutton tarafından ortaya atılan “Şimdi, geçmişin anahtarıdır”prensibidir. Günümüzde işleyen süreçlerin (erozyon, volkanizma vb.) geçmiş jeolojik devirlerde de aynı fizik yasalarıyla işlediğini savunur.
• Zaman Ölçeği: Yerşekilleri “jeolojik zaman” (milyonlarca yıl) içinde şekillenir. Bazı olaylar ani (deprem), bazıları ise çok yavaştır (erozyon).
• Süreç-Yapı-Zaman Üçlüsü: Yerşekli, mevcut jeolojik yapı (litoloji ve tektonik) üzerinde, belirli bir süreç (su, rüzgar, buzul) tarafından, belirli bir zaman dilimi boyunca işlenmesiyle oluşur.

---

Ünite 2: Yerin İç Yapısı ve Levha Tektoniği

Dünya, homojen bir kütle değil, farklı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip katmanlardan oluşur.

• Katmanlar:
  • Litosfer (Taşküre): En üstteki katı kabuk.
  • Astenosfer: Magmanın bulunduğu, akışkan ve plastik yapılı üst manto. Levha hareketlerinin motoru olan konveksiyon akımları burada gerçekleşir.
  • Çekirdek: Yüksek basınç ve sıcaklığın olduğu merkez (Nife).
• Levha Tektoniği Teorisi: Alfred Wegener’in “Kıtaların Kayması” teorisinden gelişmiştir. Levhalar birbirine yaklaşır (çarpışma), birbirinden uzaklaşır (açılma) veya yanal yer değiştirir. Bu hareketler dağ oluşumu (orojenez) ve okyanus çukurlarının ana nedenidir.

---

Ünite 3: Litoloji (Kayaçlar) ve Topografya İlişkisi

Yerşekillerinin karakterini belirleyen en önemli unsurlardan biri, üzerinde geliştiklerin kayaçların (litoloji) direncidir.

• Magmatik Kayaçlar: Magmanın soğumasıyla oluşur (Granit, Bazalt). Genellikle dirençlidirler ve çıkıntılı topografya (monadnock) oluştururlar.
• Sedimanter (Tortul) Kayaçlar: Tabakalı yapıdadırlar. Kireçtaşı (CaCO3​) gibi kayaçlar kimyasal aşınmaya duyarlı iken, kumtaşları fiziksel dirence göre şekillenir.
• Metamorfik (Başkalaşım) Kayaçlar: Yüksek sıcaklık ve basınç altında değişen kayaçlardır (Mermer, Gnays).
• Direnç Farklılığı: Farklı dirençteki kayaçların yan yana gelmesi “Selektif (Seçmeli) Aşınım”ı doğurur; yumuşak tabakalar aşınırken sert tabakalar diklikler oluşturur.

---

Ünite 4: Endojen (İç) Süreçler: Tektonik Topografya

Yer kabuğunu deforme eden kuvvetler, ana yerşekillerinin iskeletini oluşturur.

• Orojenez (Dağ Oluşumu):
  • Kıvrılma: Esnek tabakaların sıkışmasıyla oluşur. Yüksekte kalan kısım Antiklinal, alçakta kalan kısım Senklinal‘dir.
  • Kırılma: Esnekliğini yitirmiş sert tabakaların kırılmasıyla oluşur. Yükselen blok Horst, alçalan blok Graben‘dir (Örn: Ege Bölgesi).
• Epirojenez: Kıta kütlelerinin geniş ölçekli alçalma ve yükselme hareketidir. Deniz ilerlemesine Transgresyon, deniz gerilemesine Regresyon denir.
• Volkanizma: Magmanın yüzeye çıkmasıyla oluşan koniler, kalderalar ve domlar özgün volkanik topografyayı yaratır.

---

Ünite 5: Ayrışma (Weathering) Süreçleri

Kayaçların yerinde fiziksel veya kimyasal olarak parçalanmasıdır. Aşınım (erozyon) öncesi hazırlık evresidir.

1. Fiziksel (Mekanik) Ayrışma: Kimyasal yapı değişmez. Sıcaklık farkı (genleşme-daralma), donma-çözülme (tuz ve buz çatlatması) ve bitki kökleriyle gerçekleşir. Kurak ve soğuk iklimlerde baskındır.
2. Kimyasal Ayrışma: Su ve sıcaklığın etkisiyle kayacın mineral yapısı değişir.
   • Oksidasyon: Demirli minerallerin paslanması.
   • Karbonasyon: Karbondioksitli suyun kireçtaşını eritmesi (CaCO3​+CO2​+H2​O→Ca(HCO3​)2​).
   • Hidroliz: Suyun minerallerle kimyasal reaksiyonu. Nemli ve sıcak iklimlerde (Ekvatoral) çok hızlıdır.

---

Ünite 6: Kütle Hareketleri (Mass Wasting)

Toprak, taş veya döküntü kütlelerinin yerçekimi etkisiyle yamaç aşağı hareket etmesidir.

• Heyelan (Landslide): Belirli bir kayma düzeyi üzerinde kütlenin hızla yer değiştirmesidir. Eğimin fazla olması, tabakaların eğime paralel uzanması ve aşırı su (yağış) tetikleyici faktörlerdir.
• Kaya Düşmesi: Dik yamaçlarda fiziksel ayrışma sonucu kopan parçaların düşmesidir.
• Toprak Kayması (Creep): Çok yavaş, gözle fark edilemeyen ancak ağaçların ve elektrik direklerinin eğilmesiyle anlaşılan harekettir.
• Çamur Akıntısı: Aşırı yağışla doygun hale gelen malzemenin kanal boyunca akmasıdır.

---

Ünite 7: Akarsu (Flüvyal) Topografyası – Giriş

Dünyadaki en yaygın dış kuvvet akarsulardır. Yerşekillerini aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla şekillendirirler.

• Akarsu Aşındırması: Akarsu yatağını derine, yana ve geriye doğru aşındırır.
  • V Şekilli Vadiler: Derine aşınımın güçlü olduğu genç vadilerdir.
  • Kanyon Vadiler: Farklı dirençteki tabakaların olduğu alanlarda oluşur.
• Denge Profili: Bir akarsuyun yatağını deniz seviyesine kadar aşındırıp ulaşmak istediği ideal içbükey eğridir. Denge profiline ulaşmış bir akarsuda enerji azalır, menderesler başlar.
• Drenaj Şebekesi: Akarsuyun kollarının oluşturduğu geometrik desen (Dantritik, Radyal, Kafesli vb.), o bölgenin jeolojik yapısı hakkında ipucu verir.

TOPOGRAFYALAR (ÜNİTE 8-14) DERS NOTLARI

Ünite 8: Karstik Topografya

Kireçtaşı (CaCO3​), jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların bulunduğu alanlarda, suyun kimyasal aşındırması ve biriktirmesiyle oluşan yerşekilleridir.

• Aşınım Şekilleri:
  • Lapya: En küçük karstik aşınım şekli; kaya yüzeyindeki oluklardır.
  • Dolin, Uvala, Polje: Küçükten büyüğe doğru sıralanan kapalı çukurluklardır. Poljeler “karstik ova” olarak da bilinir.
  • Obruk: Yeraltı mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin kuyulardır.
• Biriktirim Şekilleri: Mağara içindeki sarkıt, dikit ve sütunlar ile yüzeydeki travertenlerdir.
• Karstik Süreç: Temel denklem kalsiyum karbonatın erimesidir:CaCO3​+H2​O+CO2​↔Ca(HCO3​)2​

---

Ünite 9: Buzul (Glasiyal) Topografyası

Buzulların kendi ağırlıkları ve yerçekimi etkisiyle hareket ederek zemini aşındırması ve taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşur.

• Aşınım Şekilleri:
  • Sirk (Buzul Yalağı): Dağ yamaçlarındaki çanaklar.
  • U Şekilli Vadiler: Akarsu vadilerinin aksine, tabanı geniş ve yan duvarları dik vadilerdir.
  • Hörgüç Kaya: Buzulun üzerinden geçtiği sert kayaları törpülemesiyle oluşan deve hörgücü benzeri tepelerdir.
• Biriktirim Şekilleri:
  • Moren (Buzultaş): Buzulun taşıyıp biriktirdiği köşeli malzemeler.
  • Drumlin: Kaşık tersine benzeyen, morenlerden oluşan tepeler.

---

Ünite 10: Kurak ve Yarı Kurak Bölge (Rüzgar) Topografyası

Bitki örtüsünün zayıf olduğu çöl ve step alanlarında rüzgarın (eolyen süreçler) şekillendirici etkisi ön plandadır.

• Rüzgar Aşındırması:
  • Mantar Kaya: Rüzgarın taşıdığı kumların kayanın alt kısmını daha çok aşındırmasıyla oluşur.
  • Yardang: Rüzgarın yumuşak tabakaları aşındırıp sert kısımları bırakmasıyla oluşan paralel oluklardır.
• Rüzgar Biriktirmesi:
  • Barkan: Hilal şeklindeki kum tepeleridir.
  • Lös: Rüzgarın taşıdığı ince boyutlu, verimli toz birikintileridir.

---

Ünite 11: Kıyı (Litoral) Topografyası

Dalga ve akıntıların kıyı çizgisini aşındırması veya biriktirmesiyle oluşan şekillerdir.

• Kıyı Şekilleri:
  • Falez (Yalıyar): Dalga aşındırmasıyla oluşan dik kıyılar.
  • Tombolo: Bir adanın kıyı okuyla karaya bağlanması (Örn: Kapıdağ Yarımadası).
• Kıyı Tipleri:
  • Ria Tipi: Akarsu vadilerinin deniz istilasına uğraması (Örn: İstanbul Boğazı).
  • Dalmaçya Tipi: Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlarda tepelerin ada haline gelmesi.
  • Fiyort ve Skayer: Buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşan dik ve girintili kıyılar.

---

Ünite 12: Akarsu Biriktirme Şekilleri ve Deltalar

Akarsuyun taşıma gücünün azaldığı yerlerde (eğimin azalması, denize ulaşma) yükünü bırakmasıyla oluşur.

• Biriktirme Şekilleri:
  • Birikinti Yelpazesi: Dağ eteğinde oluşan koni şekilli birikintiler.
  • Menderes: Eğimin azaldığı düzlüklerde akarsuyun çizdiği “S” büklümleri.
• Delta Ovaları: Akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı alüvyonları biriktirmesiyle oluşan ovalardır. Oluşması için; kıyıda güçlü akıntı olmamalı, gel-git genliği az olmalı ve kıyı sığ olmalıdır.

---

Ünite 13: Topografya ve İnsan Etkileşimi (Antropojenik Süreçler)

İnsan, modern teknolojilerle artık bir “dış kuvvet” gibi yerşekillerini değiştirmektedir.

• Doğrudan Etki: Maden ocakları, baraj inşaatları, tüneller ve yapay adalar (Örn: Palmiye Adaları).
• Dolaylı Etki: Bitki örtüsünün tahribiyle erozyonun hızlanması, yeraltı suyunun aşırı çekimiyle obruk oluşumunun tetiklenmesi.
• Yerleşme: Topografya, insanların nerede yaşayacağını (ovalar), ulaşım hatlarını ve tarımsal potansiyeli belirleyen ana unsurdur.

---

Ünite 14: Türkiye’nin Genel Jeomorfolojik Özellikleri

Türkiye, jeolojik olarak “genç” bir ülkedir ve bu durum topografyasına doğrudan yansır.

• Genel Görünüm: Ortalama yükseltisi fazladır (1132 m). Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerindedir.
• Temel Yapı:
  • Kuzey ve Güney: Dağlar kıyıya paralel uzanır (Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar).
  • Batı: Dağlar kıyıya dik uzanır; horst ve graben sistemleri hakimdir.
  • İç ve Doğu: Geniş platolar ve volkanik dağlar (Ağrı, Erciyes) yer alır.
• Tektonizma: Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF) gibi aktif yapılar, ülkenin yerşekli evrimini sürekli taze tutmaktadır.

TOPOGRAFYALAR KAPSAMLI DENEME SINAVI

1. James Hutton tarafından ortaya atılan ve “Şimdi, geçmişin anahtarıdır” prensibiyle günümüzdeki süreçlerin geçmiş jeolojik devirlerde de aynı fizik yasalarıyla işlediğini savunan jeomorfoloji ilkesi hangisidir?

A) Katastrofizm B) Üniformitaryanizm (Tekdüzelik) C) Neotektonik D) İzostazi E) Peneplenleşme

Cevap: B Açıklama: Üniformitaryanizm, modern jeomorfolojinin temel taşıdır. Geçmişteki devasa yerşekillerinin, bugün gözlemlediğimiz yavaş süreçlerin (erozyon, çökelme vb.) milyonlarca yıl sürmesiyle oluştuğunu savunur.

---

2. Yer kabuğunu oluşturan levhaların üzerinde hareket ettiği, mantonun üst kısmında yer alan akışkan ve plastik yapılı katman aşağıdakilerden hangisidir?

A) Litosfer B) Barisfer C) Astenosfer D) İç Çekirdek E) Mezosfer

Cevap: C Açıklama: Astenosfer, konveksiyon akımlarının gerçekleştiği yerdir ve levha tektoniğinin hareket enerjisini sağlar.

---

3. Nemli ve sıcak iklim bölgelerinde kayaçların mineral yapısının değişerek parçalanması sürecine “Kimyasal Ayrışma” denir. Kireçtaşının erimesini sağlayan “Karbonasyon” sürecinin temel denklemi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Fe+O2​→Fe2​O3​ B) CaCO3​+H2​O+CO2​→Ca(HCO3​)2​ C) Na+Cl→NaCl D) H2​O+ısı→Buhar E) SiO2​+Al2​O3​→Kil

Cevap: B Açıklama: Karbondioksitli su (zayıf karbonik asit), kireçtaşını (kalsiyum karbonat) çözerek kalsiyum bikarbonata dönüştürür. Bu, karstik topografyanın temelidir.

---

4. Sertleşmiş ve esnekliğini yitirmiş tabakaların yan basınçlarla kırılması sonucu, yükselen bloklara “Horst”, çöken bloklara “Graben” denir. Türkiye’de bu yapının en tipik görüldüğü bölge hangisidir?

A) Doğu Anadolu B) Karadeniz C) Ege D) İç Anadolu E) Marmara

Cevap: C Açıklama: Ege Bölgesi’ndeki dağların (Menteşe, Bozdağlar vb.) kıyıya dik uzanması ve aralarındaki verimli ovalar (Gediz, Küçük ve Büyük Menderes) bu kırıklı tektonik yapının sonucudur.

---

5. Karstik aşınım şekillerinin küçükten büyüğe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

A) Polje – Uvala – Dolin – Lapya B) Lapya – Dolin – Uvala – Polje C) Obruk – Lapya – Mağara – Dolin D) Dolin – Polje – Lapya – Uvala E) Lapya – Polje – Dolin – Uvala

Cevap: B Açıklama: Lapya santimetrelik oluklarken, poljeler kilometrelerce karelik devasa karstik ovalardır.

---

6. Akarsu vadileri genellikle “V” şeklinde iken, buzul vadilerinin tabanının geniş ve yan duvarlarının dik olması nedeniyle aldığı şekil hangisidir?

A) Kanyon Vadi B) Çentik Vadi C) “U” Şekilli Vadi (Tekne Vadi) D) Asılı Vadi E) Boğaz Vadi

Cevap: C Açıklama: Buzul kütlesi vadiyi sadece derine değil, tüm gövdesiyle yana doğru da aşındırdığı için geniş tabanlı “U” şekilli vadiler oluşur.

---

7. Bir akarsuyun döküldüğü kıyıda “Delta Ovası” oluşturabilmesi için aşağıdakilerden hangisi gerekli bir şart değildir?

A) Kıyının sığ (derinliğin az) olması B) Gel-git genliğinin az olması C) Akarsuyun bol alüvyon taşıması D) Kıyıda güçlü akıntıların olmaması E) Akarsuyun debisinin çok yüksek olması

Cevap: E Açıklama: Akarsuyun debisinden ziyade, taşıdığı yük miktarı ve döküldüğü denizin bu yükü biriktirmeye uygun olması (sığlık, az akıntı) delta oluşumu için kritiktir.

---

8. Çöllerde rüzgarın taşıdığı kumların bir engelin etrafında birikmesiyle oluşan, “hilal” şeklindeki kum tepelerine ne ad verilir?

A) Lös B) Yardang C) Barkan D) Mantar Kaya E) Hamada

Cevap: C Açıklama: Barkanlar, rüzgar yönüne göre uçları sivrilen klasik çöl şekilleridir.

---

9. Türkiye’nin ortalama yükseltisinin (1132 m) Avrupa kıtasından çok daha fazla olmasının temel jeolojik nedeni nedir?

A) Akarsu aşındırmasının az olması B) Tersiyer (3. Zaman) sonunda topluca yükselmiş olması (Epirojenez) C) Volkanik dağların çok olması D) Karstik alanların genişliği E) Buzul etkisinin fazla olması

Cevap: B Açıklama: Türkiye, genç bir ülke olduğu için dış kuvvetler tarafından henüz deniz seviyesine kadar aşındırılamamış ve epirojenik olarak yükselmiştir.

---

10. İstanbul ve Çanakkale Boğazları, eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşmuş kıyı tipine örnektir. Bu kıyı tipine ne ad verilir?

A) Dalmaçya Tipi B) Fiyort Tipi C) Ria Tipi D) Limanlı Kıyı E) Skayer Kıyı

Cevap: C Açıklama: Ria tipi kıyılar, deniz seviyesi yükselmesiyle akarsu ağızlarının istila edilmesi sonucu oluşur.

---

11. Yamaçlardaki gevşek malzemenin (toprak), yerçekimi etkisiyle çok yavaş ve gözle fark edilemeyecek bir şekilde aşağı doğru kayması sürecine ne ad verilir?

A) Heyelan B) Kaya Düşmesi C) Toprak Kayması (Creep) D) Çamur Akıntısı E) Soliflüksiyon

Cevap: C Açıklama: “Creep” (sürünme), ağaçların veya telefon direklerinin yamulmasıyla anlaşılan en yavaş kütle hareketi türüdür.

---

12. Bir bölgedeki akarsu kollarının ana akarsu ile birleşerek oluşturduğu, o bölgenin jeolojik yapısı hakkında bilgi veren geometrik örüntüye ne ad verilir?

A) Akış Katsayısı B) Denge Profili C) Drenaj Şebekesi D) Havza Genişliği E) Talveg Çizgisi

Cevap: C Açıklama: Örneğin “Dantritik” (ağaçsı) drenaj, yatay tabakalı ve homojen yapılı arazilerde görülür.

---

13. Magmanın yerin derinliklerinde soğumasıyla oluşan, aşınmaya karşı çok dirençli olan ve topografyada genellikle yüksek tepeler (monadnock) oluşturan kayaç grubu hangisidir?

A) Sedimanter (Tortul) B) Metamorfik (Başkalaşım) C) İntruzif (Derinlik) Magmatik D) Karstik Kayaçlar E) Organik Kayaçlar

Cevap: C Açıklama: Granit gibi derinlik kayaçları çok serttir ve çevreleri aşınırken onlar yüksek kütleler olarak kalırlar.

---

14. Yeraltı mağara tavanlarının aniden çökmesiyle oluşan, özellikle Konya ve çevresinde sıkça rastlanan derin dairesel kuyulara ne ad verilir?

A) Dolin B) Polje C) Obruk D) Düden E) Kör Vadi

Cevap: C Açıklama: Obruklar, karstik erime boşluklarının tavanının yerçekimine dayanamayıp çökmesiyle oluşur. Son yıllarda yeraltı sularının aşırı çekilmesi bu süreci hızlandırmıştır.

---

15. Deniz ilerlemesi (Transgresyon) ve deniz gerilemesi (Regresyon) olayları, yer kabuğunun geniş ölçekli dikey hareketlerini inceleyen hangi kavramın kapsamına girer?

A) Orojenez B) Volkanizma C) Epirojenez D) Deprem (Seizma) E) İzostazi

Cevap: C Açıklama: Epirojenez, kıta kütlelerinin izostatik denge bozulduğunda (buzul erimesi veya tortulaşma ile) alçalması veya yükselmesidir.