Ünite 1: Tarihi Coğrafyanın Tanımı, Kapsamı ve Gelişimi Ders Notları

Tarihi coğrafya, geçmişin coğrafyasını inceleyen beşeri coğrafya disiplinidir. Sadece “coğrafyanın tarihi” (coğrafi düşünce tarihi) değil, geçmiş bir zaman dilimindeki mekânsal yapının yeniden kurgulanmasıdır (reconstruction).

• Temel Yaklaşım: Tarihi coğrafya, günümüz peyzajının ardındaki tarihsel katmanları deşifre eder. Geçmişteki iklim, bitki örtüsü, yerleşme düzeni, ekonomik faaliyetler ve ulaşım ağlarının nasıl bir bütün oluşturduğunu araştırır.
• Disiplinlerarası Konum: Tarih olayların “ne zaman” ve “neden” olduğunu sorarken; tarihi coğrafya “nerede” ve “mekânsal olarak nasıl” olduğunu sorar. Coğrafyanın “mekân” (space) kavramı ile tarihin “zaman” (time) kavramının sentezidir.
• Okullar ve Akımlar:
  • İngiliz Okulu (H.C. Darby): Domesday Book gibi vergi kayıtlarını kullanarak geçmişin kesitlerini (cross-sections) oluşturmuştur.
  • Amerikan Okulu (Carl Sauer): Kültürel peyzajın evrimine odaklanmıştır. Doğal peyzajın kültür tarafından nasıl dönüştürüldüğünü incelemiştir.
  • Fransız Annales Okulu (Fernand Braudel): Coğrafi mekanın tarih üzerindeki uzun süreli etkisini (Longue Durée) vurgulamıştır.

---

Ünite 2: Zaman ve Mekân Etkileşimi: Teorik Çerçeve Ders Notları

Tarihi coğrafyada zaman ve mekân birbirinden ayrılmaz bir süreklilik arz eder. Mekân, üzerinde gerçekleşen tarihsel süreçlerin bir “kayıt cihazı” gibidir.

• Coğrafi Görünümün Değişimi: İnsan, doğal çevreyi ihtiyaçları doğrultusunda değiştirirken aslında yeni bir tarihi coğrafya inşa eder. Örneğin, bir bataklığın kurutulup tarım alanına dönüştürülmesi hem ekonomik hem de mekânsal bir tarihsel olaydır.
• Zaman Ölçekleri:
  1. Kısa Süre: Siyasi olaylar, savaşlar (tarihin “tozu”).
  2. Orta Süre: Ekonomik döngüler, sosyal yapılar.
  3. Uzun Süre (Coğrafi Zaman): İklim değişimleri, kıyı çizgisi kaymaları, dağların ve yolların kalıcı etkisi.
• Mekânsal Atalet: Bazı yerleşme ve ulaşım hatlarının binlerce yıl boyunca değişmeden kalmasıdır (Örn: İpek Yolu güzergahının bazı kısımları veya Mezopotamya’daki şehir yerleşmelerinin sürekliliği).

---

Ünite 3: Tarihi Coğrafyanın Kaynakları ve Metodolojisi Ders Notları

Geçmişin coğrafyasını kurgulamak için doğrudan gözlem imkanı olmadığından, dolaylı kaynaklar (vekil veriler) kullanılır.

• Yazılı Kaynaklar:
  • Arşiv Belgeleri: Vergi defterleri (Tahrir Defterleri), mülkiyet kayıtları, fermanlar.
  • Seyahatnameler: Herodot, Strabon, İbn Batuta ve Evliya Çelebi gibi seyyahların gözlemleri.
  • Yıllıklar ve Kronikler: Dönemin olaylarını kaydeden kronolojik metinler.
• Kartografik Kaynaklar: Eski haritalar (Örn: Tabula Peutingeriana, Piri Reis Haritası). Bu haritalar dönemin mekân algısını ve sınırlarını gösterir.
• Arkeolojik ve Fiziki Kaynaklar: Antik şehir kalıntıları, höyükler, polen analizleri (paleovejetasyon), dendrokronoloji (ağaç halkaları) ve buzul karotları.
• Toponimi (Yer Adları): Bir yerin adı, oranın geçmişteki etnik yapısı, bitki örtüsü veya o dönemdeki fonksiyonu hakkında bilgi verir (Örn: Akçaşehir, Tuzla, Eskişehir).

---

Ünite 4: Prehistorik Dönem: İnsan-Doğa Etkileşiminin Başlangıcı Ders Notları

İnsanlığın ilk mekânsal organizasyonu, hayatta kalma stratejilerine dayalı olarak şekillenmiştir.

• Paleolitik Dönem: İnsan göçebedir (avcı-toplayıcı). Yerleşme, mağaralar veya kaya sığınakları gibi doğal korunaklarla sınırlıdır. Mekânsal etki minimumdur.
• Mezolitik Geçiş: İklimin yumuşamaya başlamasıyla su kenarlarına ve daha yerleşik düzene geçişin ilk izleri görülür.
• Neolitik Devrim (M.O¨. 10.000): Tarihi coğrafyanın gerçek başlangıcıdır.
  • Tarımsal Üretim: Bitki ve hayvanların evcilleştirilmesiyle insan, doğayı ilk kez aktif olarak değiştirmeye başlamıştır.
  • Kalıcı Yerleşmeler: Köylerin kurulmasıyla “mülkiyet” ve “sınır” kavramları doğmuştur (Örn: Çatalhöyük).
  • Teknolojik Dönüşüm: Çanak-çömlek yapımı, dokuma ve obsidyen ticareti mekânsal etkileşimi artırmıştır.

---

Ünite 5: Antik Çağın Hidrolik Medeniyetleri: Mezopotamya ve Mısır Ders Notları

İlk büyük devletler, su kaynaklarının (nehirlerin) merkezi otorite tarafından yönetildiği alanlarda doğmuştur. Bunlara “Hidrolik Medeniyetler” denir.

• Mezopotamya (Fırat ve Dicle):
  • Sulama Kanalları: Nehirlerin kontrol edilmesi, devasa bir işbirliği ve merkezi yönetim gerektirmiştir. Bu da ilk şehir devletlerinin (Sümerler) doğuşuna yol açmıştır.
  • Şehirleşme: Zigguratlar etrafında toplanan, surlarla çevrili şehirler (Ur, Uruk, Babil) ilk kentsel peyzajı oluşturmuştur.
• Mısır (Nil Nehri):
  • Nil’in Periyodik Taşkınları: Tarımsal takvim ve vergilendirme sistemi tamamen nehrin döngüsüne göre şekillenmiştir.
  • İzolasyon ve Güvenlik: Etrafı çöllerle çevrili olduğu için Mısır, Mezopotamya’ya göre daha korunaklı ve homojen bir kültürel coğrafya geliştirmiştir.
  • Ulaşım: Nil, ülkenin ana ulaşım arteri olmuştur (Akıntı yönü kuzeye, rüzgar yönü güneye).

---

Ünite 6: Klasik Akdeniz Dünyası: Yunan ve Roma Coğrafyası Ders Notları

Antik çağda mekân organizasyonu, deniz ticareti ve askeri yollar üzerinden zirveye ulaşmıştır.

• Antik Yunan (Polis Sistemi):
  • Yer Şekilleri ve Siyaset: Dağlık arazi ve parçalı sahil yapısı, büyük bir imparatorluk yerine bağımsız “Şehir Devletleri”nin (Polis) doğmasına neden olmuştur.
  • Kolonizasyon: Artan nüfus ve kısıtlı tarım arazileri, Yunanlıların tüm Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında ticaret kolonileri kurmasına (mekânsal genişleme) yol açmıştır.
• Roma İmparatorluğu (Dünya İmparatorluğu):
  • Yol Ağları: “Tüm yollar Roma’ya çıkar” sözü, askeri ve ticari kontrolün merkeziyetçiliğini gösterir. Roma yolları, kıtanın ilk modern altyapı ağıdır.
  • Limes (Sınır Sistemleri): İmparatorluğun sınırlarını korumak için kurulan devasa sur ve karakol sistemleri (Örn: Hadrian Duvarı).
  • Mare Nostrum (Bizim Deniz): Akdeniz’in tam bir “Roma Gölü” haline gelmesiyle ilk kez küresel ölçekte bir ekonomik entegrasyon sağlanmıştır.

---

Ünite 7: Antik Çağda Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası Ders Notları

Anadolu, stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca farklı medeniyetlerin mekânsal mirasını barındıran bir “uygarlıklar köprüsü” olmuştur.

• Hititler (Merkezi Anadolu): Kızılırmak yayı içinde (Hattuşa) kurulan bu devlet, Anadolu’nun ilk merkezi siyasi organizasyonudur. Dağlık araziyi kaleler ve barajlarla yönetmişlerdir.
• Urartular (Doğu Anadolu): Sert iklim ve engebeli arazide, devasa sulama kanalları (Şamran Kanalı) ve kaya kaleleriyle özgün bir dağ medeniyeti kurmuşlardır.
• Frigler ve Lidyalılar (Batı Anadolu):
  • Frigya, bozkır kültürünün tarıma adaptasyonunu yansıtır.
  • Lidya, Kral Yolu’nun (Sardes-Susa) başlangıcı olarak paranın icadı ve ticaret coğrafyasının dönüşümünde öncüdür.
• İyonya ve Likya: Ege ve Akdeniz kıyılarında deniz ticaretine dayalı, ileri düzey şehir mimarisi ve liman organizasyonları geliştirmişlerdir.

Ünite 8: Orta Çağ Dünyasında Mekân Organizasyonu Ders Notları

Orta Çağ, Batı dünyasında Roma’nın çöküşüyle başlayan feodal bir içe kapanma dönemi iken; İslam dünyasında bilimsel, ticari ve kentsel bir altın çağın yaşandığı dönemdir.

• Batı Avrupa ve Feodalizm: Roma’nın yol ağlarının ve merkezi güvenliğinin çökmesiyle ticaret gerilemiş, ekonomi “Malikâne” (Manor) sistemine dayalı kapalı tarım ekonomisine dönüşmüştür. Şehirler küçülmüş, savunma amaçlı surlar içine hapsolmuştur.
• İslam Dünyası ve Kentsel Rönesans: Bağdat, Kurtuba, Kahire ve Semerkant gibi şehirler bilim ve ticaretin merkezi olmuştur. İslam şehri morfolojisinde merkezde Cuma Camii ve Çarşı (Arasta/Bedesten), çevresinde ise etnik veya mesleki gruplara göre ayrılmış mahalleler bulunur.
• Viking Yayılımı: Kuzey Avrupa’da denizci bir kültürün Rusya içlerinden Amerika kıyılarına kadar uzanan geniş bir coğrafi etki alanı oluşturmasıdır.

---

Ünite 9: Tarihi Ticaret Yolları: İpek, Baharat ve Kral Yolları Ders Notları

Geçmişte medeniyetler arasındaki etkileşim, kıtaları birbirine bağlayan devasa ticaret koridorları üzerinden gerçekleşmiştir.

• İpek Yolu: Çin’in Xi’an kentinden başlayıp Orta Asya ve İran üzerinden Anadolu ve Avrupa’ya uzanan dünyanın en eski “küresel” ticaret ağdır. Sadece ipek değil; barut, kağıt, dinler ve diller de bu yol üzerinden taşınmıştır.
• Baharat Yolu: Hindistan ve Güney Asya’dan deniz yoluyla Kızıldeniz ve Basra Körfezi’ne, oradan kervanlarla Akdeniz limanlarına ulaşan yoldur.
• Mekânsal Yapılar (Kervansaraylar): Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde ticaret yolları üzerinde her 30-40 kilometrede bir (bir günlük deve yürüyüşü) kurulan kervansaraylar, dönemin en ileri lojistik ve güvenlik altyapısıdır.

---

Ünite 10: Coğrafi Keşifler ve Sömürgecilik Dönemi Ders Notları

15. yüzyılın sonunda başlayan keşifler, dünya tarihi ve coğrafyasında “Eksen Kayması”na neden olmuştur.

• Akdeniz’den Atlantik’e Geçiş: Ümit Burnu’nun keşfiyle ticaret yolları Akdeniz’den Atlantik Okyanusu’na kaymıştır. Bu durum Venedik, Ceneviz ve Osmanlı gibi Akdeniz güçlerinin zayıflamasına; İspanya, Portekiz, İngiltere ve Hollanda’nın yükselmesine yol açmıştır.
• Kolomb Değişimi (Columbian Exchange): Kıtalar arası biyolojik değişimdir. Amerika’dan Avrupa’ya patates, mısır, domates ve tütün gelirken; Avrupa’dan Amerika’ya buğday, şeker kamışı, at ve maalesef salgın hastalıklar taşınmıştır.
• Sömürgeci Mekân Organizasyonu: Latin Amerika ve Afrika’da hammadde sömürüsüne dayalı, liman odaklı ve hinterlandı sömüren yeni şehir modelleri kurulmuştur.

---

Ünite 11: Sanayi Devrimi’nin Tarihi Coğrafyası Ders Notları

18. yüzyılın sonunda İngiltere’de başlayan buhar gücü devrimi, yeryüzünün beşeri dokusunu en radikal şekilde değiştiren olaydır.

• Kömür Havzaları ve Sanayi Odakları: Sanayi öncesi yerleşmeler tarım alanlarına ve su kenarlarına kurulurken, sanayi ile birlikte yerleşme odakları kömür ve demir yataklarının olduğu bölgelere (Örn: Manchester, Ruhr bölgesi) kaymıştır.
• Ulaşım Devrimi: Demiryolu ve buharlı gemiler, mesafeleri “kısaltmış” ve kıta içlerinin (Heartland) ekonomik olarak sisteme eklemlenmesini sağlamıştır.
• Hızlı Kentleşme: Tarihte ilk kez şehir nüfusu kır nüfusunu geçmeye başlamış, bu durum çevre kirliliği ve işçi mahalleleri gibi yeni tarihi coğrafi peyzajlar yaratmıştır.

---

Ünite 12: Osmanlı İmparatorluğu’nun Tarihi Coğrafyası Ders Notları

Osmanlı Devleti, üç kıtanın birleşim noktasında özgün bir mekân yönetimi geliştirmiştir.

• Tımar Sistemi ve Kırsal Mekân: Toprak mülkiyetinin devlete ait olduğu, üretimin ve askeri gücün taşrada organize edildiği sistemdir. Bu sayede tarım arazilerinin sürekliliği sağlanmıştır.
• Vakıf Sistemi ve Şehirleşme: Osmanlı şehirlerinin (Örn: Bursa, Edirne, İstanbul) imarı devletten ziyade vakıflar yoluyla yapılmıştır. Camii, medrese, imaret ve hamamdan oluşan Külliye yapıları şehrin çekirdeğini oluşturmuştur.
• Menzil Sistemi: Ordunun ve posta teşkilatının hızlı hareket edebilmesi için ana yollar üzerinde kurulan konaklama ve lojistik merkezleridir.
• İstanbul’un Fethi: Şehrin bir imparatorluk başkentine dönüşümü; iskan politikaları (sürgün/zorunlu göç) ve ticaret yollarının bu merkeze bağlanmasıyla gerçekleşmiştir.

---

Ünite 13: Türkiye Cumhuriyeti’nin Tarihi Coğrafyası Ders Notları

Cumhuriyet dönemi, Osmanlı’dan devralınan mekânsal yapının modern bir ulus-devlet kimliğiyle yeniden inşasıdır.

• Ankara’nın Başkent Oluşu: İstanbul’un denizden gelebilecek tehditlere açık olması ve Anadolu’nun tam merkezinde bir “direniş odağı” yaratma arzusu, Ankara’yı bir bozkır kasabasından modern bir metropole dönüştürmüştür (İleri Başkent stratejisi).
• Demiryolu Hamlesi: Erken Cumhuriyet döneminde “demir ağlarla ördük ana yurdu dört baştan” sloganıyla, ülkenin iç kısımlarını limanlara bağlayan milli bir ulaşım ağı kurulmuştur.
• Nüfus Mübadelesi (1923): Yunanistan ile yapılan nüfus değişimi, Anadolu ve Balkanlar’ın beşeri coğrafyasını ve tarımsal üretim yapısını kökten değiştirmiştir.
• Bölgesel Kalkınma ve Sanayi: Sümerbank fabrikaları gibi sanayi kuruluşlarının Anadolu’nun farklı şehirlerine (Nazilli, Kayseri, Ereğli) dağıtılarak dengeli bir kalkınma hedeflenmiştir.

---

Ünite 14: Tarihsel Süreçte Afetler ve İklim Değişimleri Ders Notları

İnsanlık tarihi sadece siyasi olaylardan değil, doğanın ritmindeki büyük değişimlerden de etkilenmiştir.

• Küçük Buzul Çağı (14.-19. yy): Avrupa ve Kuzey yarım kürede sıcaklıkların düşmesi, hasatların azalmasına, kıtlığa ve Fransız İhtilali gibi büyük toplumsal patlamaların zemin hazırlamasına neden olmuştur.
• Volkanik Patlamalar: 1815 Tambora patlaması sonucu yaşanan “Yazsız Yıl” (1816), küresel çapta tarımsal çöküşe ve göçlere yol açmıştır.
• Tarihsel Depremler ve Şehirler: 1509 İstanbul “Küçük Kıyamet” depremi veya 1755 Lizbon depremi, şehirlerin imar yasalarının ve mimari tarzlarının (Örn: ahşap karkas yapıya geçiş) değişmesinde dönüm noktası olmuştur.
• Salgın Hastalıklar: 14. yüzyıldaki Kara Ölüm (Veba), Avrupa nüfusunun üçte birini yok ederek feodalizmin çöküşüne ve işgücü değerinin artmasına neden olan mekânsal bir afettir.

TARİHİ COĞRAFYA KAPSAMLI DENEME SINAVI

1. Tarihi coğrafya çalışmalarında, bir bölgenin geçmişteki farklı zaman dilimlerine ait coğrafi görünümlerinin üst üste gelerek bugünkü peyzajı oluşturması durumunu ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kesit (Cross-section) B) Palimpsest (Üzerine Yazma) C) Mekânsal Atalet D) Longue Durée (Uzun Süre) E) Kültürel Odak

Cevap: B Açıklama: Palimpsest, aslında parşömenlerin kazınıp tekrar yazılmasıdır. Coğrafyada ise geçmiş medeniyetlerin izlerinin (yollar, yerleşmeler, tarım terasları) bugünkü peyzajın altında veya içinde katmanlar halinde görülmesini ifade eder.

---

2. Fransız Annales Okulu’nun kurucularından Fernand Braudel tarafından ortaya atılan, coğrafi mekanın tarih üzerindeki kalıcı ve çok yavaş değişen etkisini ifade eden kavram hangisidir?

A) Kısa Süre (Olay Tarihi) B) Orta Süre (Konjonktürel Tarih) C) Uzun Süre (Longue Durée) D) Stratigrafi E) İnsan-Doğa İkiliği

Cevap: C Açıklama: Braudel’e göre dağların yerleşimi, denizlerin konumu gibi coğrafi sabitler yüzyıllarca değişmez ve tarihin temel akışını belirleyen en derin katmanı oluşturur.

---

3. Osmanlı Devleti’nin kırsal ve kentsel tarihi coğrafyasını kurgulamak için kullanılan, vergi mükelleflerini, mülkiyet durumunu ve zirai üretimi kaydeden en temel arşiv kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Şeriye Sicilleri B) Mühimme Defterleri C) Tahrir Defterleri D) Sefaretnameler E) Vakıfnameler

Cevap: C Açıklama: Tahrir Defterleri, bir sancağın nüfus, ekonomi ve yerleşme yapısını en detaylı sunan kaynaklardır. Tarihi coğrafya araştırmalarında “mekânsal döküm” yapmak için vazgeçilmezdir.

---

4. İnsanın doğayı ilk kez aktif olarak değiştirmeye başladığı, yerleşik hayata geçişle birlikte mülkiyet ve sınır kavramlarının doğduğu “Tarımsal Devrim” dönemi hangisidir?

A) Paleolitik B) Mezolitik C) Neolitik D) Kalkolitik E) Tunç Devri

Cevap: C Açıklama: Neolitik dönemde bitki ve hayvanların evcilleştirilmesi, insanın doğaya ilk büyük müdahalesidir ve tarihi coğrafyanın kentsel/kırsal temelleri burada atılmıştır.

---

5. Antik çağda Mezopotamya ve Mısır gibi medeniyetlerin, nehirlerin kontrolü ve sulama kanallarının yönetimi üzerinden merkezi bir otorite geliştirmesiyle tanımlanan medeniyet tipi hangisidir?

A) Denizci Medeniyetler B) Hidrolik Medeniyetler C) Göçebe Medeniyetler D) Feodal Medeniyetler E) Kolonyal Medeniyetler

Cevap: B Açıklama: Su kaynaklarının (Nil, Fırat, Dicle) karmaşık bir mühendislikle yönetilmesi, büyük bir işgücü organizasyonu ve merkezi devlet yapısını (Hidrolik Medeniyet) zorunlu kılmıştır.

---

6. Romalıların Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Doğu’yu kontrol etmek amacıyla kurdukları, ticari ve askeri hızı sağlayan, “Tüm yollar Roma’ya çıkar” sözüyle simgeleşen devasa altyapı ağına ne ad verilir?

A) Via Appia ve Roma Yol Ağı B) İpek Yolu C) Kral Yolu D) Limes Sistemi E) Kehribar Yolu

Cevap: A Açıklama: Roma yolları, kıtanın ilk modern ulaşım şebekesidir. Bu yollar hem askeri mobiliteyi hem de ekonomik entegrasyonu (Mare Nostrum) sağlamıştır.

---

7. Anadolu’nun iç kısımlarında kurulan, tarım alanlarını ve su kaynaklarını yönetmek için barajlar ve kaya kaleleri inşa eden, Anadolu’nun ilk merkezi siyasi organizasyonu sayılan devlet hangisidir?

A) Lidyalılar B) Frigler C) Hititler D) Urartular E) İyonyalılar

Cevap: C Açıklama: Hititler, özellikle Hattuşa merkezli olarak İç Anadolu’nun dağlık ve bozkır arazisini yönetmek için ileri bir idari ve askeri mekân organizasyonu geliştirmişlerdir.

---

8. Orta Çağ Avrupa’sında ticaretin gerilemesiyle ortaya çıkan, surlarla çevrili şatolar etrafında şekillenen, kapalı ve kendine yeten tarım ekonomisi sistemine ne ad verilir?

A) Kapitalizm B) Feodalizm (Manor Sistemi) C) Merkantilizm D) Lonca Sistemi E) Sömürgecilik

Cevap: B Açıklama: Feodalizm, mekânsal olarak “içe kapanma” dönemidir. Roma’nın açık ticaret yolları yerini yerel beyliklerin korunaklı malikânelerine bırakmıştır.

---

9. Ümit Burnu’nun keşfiyle ticaret yollarının Akdeniz’den Atlantik’e kayması sonucu ekonomik ve siyasi önemini kaybeden bölge ve şehirler grubu hangisidir?

A) Londra ve Amsterdam B) Lizbon ve Madrid C) Venedik, Ceneviz ve Akdeniz Limanları D) New York ve Şikago E) Bombay ve Kalküta

Cevap: C Açıklama: Coğrafi Keşifler, Akdeniz havzasını dünya ticaretinin merkezi olmaktan çıkarmış, bu durum Osmanlı ve İtalyan şehir devletlerinin ekonomik gerilemesine (Eksen Kayması) yol açmıştır.

---

10. “Columbian Exchange” (Kolomb Değişimi) kavramı, tarihi coğrafya açısından neyi ifade eder?

A) Kıtalar arası altın ve gümüş ticaretini B) Yeni Dünya ile Eski Dünya arasındaki biyolojik ve tarımsal alışverişi C) Sömürge ülkeleri arasındaki sınır değişimlerini D) Köle ticaretinin rotalarını E) Gemi teknolojisindeki devrimi

Cevap: B Açıklama: Amerika’dan gelen patates, mısır ve domates gibi ürünler Avrupa ve Asya’nın beslenme alışkanlıklarını ve tarım coğrafyasını kökten değiştirmiştir.

---

11. Sanayi Devrimi ile birlikte şehirlerin yerleşim odağının tarım alanlarından ve geleneksel merkezlerden; kömür ve demir yataklarının bulunduğu bölgelere kayması sürecine ne ad verilir?

A) Sanayisizleşme B) Kentsel Rönesans C) Lokasyonel Dönüşüm D) Desantralizasyon E) İkincil Şehirleşme

Cevap: C Açıklama: Buhar gücü ve kömür ihtiyacı, şehirlerin mekânsal dağılışını enerji kaynaklarına endekslemiştir (Örn: Ruhr bölgesi ve Manchester’ın büyümesi).

---

12. Osmanlı şehir morfolojisinde; cami, medrese, hamam ve imaret gibi yapıların bir arada bulunduğu, şehrin sosyal ve ekonomik çekirdeğini oluşturan yapı grubuna ne ad verilir?

A) Arasta B) Külliye C) Bedesten D) Kervansaray E) Kapan Hanı

Cevap: B Açıklama: Külliyeler, Osmanlı şehirleşmesinin ana motorudur. Vakıf sistemiyle kurulan bu yapılar, mahallelerin bu merkez etrafında şekillenmesini sağlamıştır.

---

13. Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş döneminde Ankara’nın başkent seçilmesi, siyasi coğrafya ve tarihi coğrafya terminolojisinde hangi kavramla açıklanır?

A) Doğal Başkent B) Liman Şehri Stratejisi C) İleri Başkent (Forward Capital) D) Tarihsel Süreklilik E) Kozmopolit Merkez

Cevap: C Açıklama: İleri başkent, bir ülkenin hem güvenliğini sağlamak hem de iç kesimlerin kalkınmasını tetiklemek amacıyla merkezin stratejik bir noktaya (İstanbul’dan Ankara’ya) taşınmasıdır.

---

14. 14. ile 19. yüzyıllar arasında yaşanan, tarımsal üretimi düşürerek kıtlıklara ve göçlere neden olan iklimsel olay aşağıdakilerden hangisidir?

A) Holosen Maksimumu B) Küçük Buzul Çağı C) Küresel Isınma D) El Niño Döngüsü E) Genç Dryas Dönemi

Cevap: B Açıklama: Küçük Buzul Çağı, Avrupa ve Anadolu’da hasatların azalmasına, sosyal isyanlara (Örn: Celali İsyanları) ve yerleşme düzeninde değişimlere yol açan tarihi coğrafi bir kırılmadır.

---

15. Tarihi coğrafya araştırmalarında “Toponimi” çalışması neyi inceler?

A) Eski haritaların çizim tekniklerini B) Toprak katmanlarının yaşını C) Yer adlarının kökenini ve anlamını D) Tarihsel nüfus sayımlarını E) Bitki fosillerini

Cevap: C Açıklama: Yer adları (Örn: Çoraklı, Akköprü, Yenipazar), o yerin geçmişindeki fiziksel coğrafya özellikleri veya ekonomik fonksiyonları hakkında bilgi veren canlı belgelerdir.