ŞEHİR COĞRAFYASI DERS NOTLARI

Ünite 1: Şehir Coğrafyasının Tanımı, Kapsamı ve Metodolojisi Ders Notları

Şehir coğrafyası, yeryüzündeki şehir yerleşmelerini mekânsal bir perspektifle inceleyen beşeri coğrafya dalıdır. Şehirlerin kuruluş yerlerini, gelişim süreçlerini, fonksiyonlarını, iç yapılarını ve birbirleriyle olan etkileşimlerini konu edinir.

• Tanım ve Kapsam: Şehir coğrafyası sadece binalar yığınını değil, bu binalar içindeki sosyal ve ekonomik yaşamın mekâna nasıl yansıdığını inceler. İki ana boyutu vardır:
  1. Şehirler Arası Sistemler: Şehirlerin bir ağ içindeki dağılışını ve hiyerarşisini inceler.
  2. Şehir İçi Yapı: Şehrin kendi içindeki arazi kullanım desenlerini (konut, ticaret, sanayi alanları) inceler.
• Gelişimi: 20. yüzyılın başlarında betimleyici (tasviri) bir karakter sergileyen bilim dalı, 1950’li yıllardan sonra “Nicel Devrim” ile birlikte istatistiksel modellerin kullanıldığı analitik bir yapıya bürünmüştür. Günümüzde ise sürdürülebilirlik, akıllı şehirler ve kentsel adalet gibi konular ön plandadır.

---

Ünite 2: Şehir Tanımı ve Şehirlerin Ayırt Edici Özellikleri Ders Notları

“Şehir” kavramı üzerinde dünya genelinde mutlak bir uzlaşma yoktur; ancak belirli kriterler kullanılarak tanımlama yapılır.

• Nüfus Kriteri: En yaygın ama en yanıltıcı kriterdir. Ülkeden ülkeye değişir (Örn: Danimarka’da 250 kişi şehir sayılırken, Japonya’da bu sınır 30.000’dir). Türkiye’de genellikle 20.000 ve üzeri nüfuslu yerleşmeler şehir kabul edilir.
• İdari ve Yasal Kriter: Devletin yasalarla belirlediği belediye teşkilatına sahip olma durumudur.
• Ekonomik Kriter: Nüfusun büyük çoğunluğunun tarım dışı (sanayi ve hizmet) sektörlerde çalışmasıdır.
• Sosyo-Psikolojik Kriter: Şehir yaşamının getirdiği davranış modelleri, heterojen sosyal yapı ve anonimliktir. Luis Wirth’e göre şehir; nüfusun yoğunluğu, büyüklüğü ve sosyal heterojenliği ile tanımlanır.

---

Ünite 3: Şehirleşme Süreci ve Şehirsel Büyüme Ders Notları

Şehirleşme, sanayileşmeye paralel olarak gelişen, toplumun ekonomik ve sosyal yapısındaki değişimleri ifade eden bir nüfus hareketidir.

• Şehirleşme (Urbanization): Şehir sayısının ve şehirde yaşayan nüfus oranının artması sürecidir.
• Şehirsel Büyüme (Urban Growth): Şehir nüfusunun mutlak artışıdır. Her şehirsel büyüme, nitelikli bir şehirleşme anlamına gelmez (Örn: Gecekondu bölgelerinin büyümesi).
• Alt Şehirleşme (Suburbanization): Şehir merkezindeki yoğunluktan kaçan nüfusun şehrin çeperlerine (banliyölere) yerleşmesi sürecidir.
• Yalancı Şehirleşme: Ekonomik kalkınma hızıyla uyumlu olmayan, sadece itici faktörlerle (kırsaldan kaçış) gerçekleşen sağlıksız büyümedir.

---

Ünite 4: Şehirlerin Kuruluş Yeri ve Durumu (Site ve Situasyon) Ders Notları

Şehirlerin kaderini belirleyen iki temel coğrafi kavramdır.

• Site (Kuruluş Yeri): Şehrin üzerinde oturduğu fiziksel zemindir. Topografya, jeolojik yapı, su kaynaklarına yakınlık ve iklim özelliklerini kapsar. (Örn: Bir tepenin üzeri, bir nehir ağzı).
• Situasyon (Durum/Konum): Şehrin çevresiyle olan ilişkisidir. Ulaşım yolları üzerindeki konumu, hammadde kaynaklarına veya pazarlara olan uzaklığı gibi göreceli özellikleri ifade eder. Bir şehrin büyümesini sağlayan temel faktör genellikle sahip olduğu situasyon avantajıdır.

---

Ünite 5: Şehir Sistemleri ve Hiyerarşi (Merkezi Yerler Kuramı) Ders Notları

Walter Christaller tarafından geliştirilen bu kuram, şehirlerin yeryüzüne neden belirli bir düzen içinde dağıldığını açıklar.

• Eşik (Threshold): Bir fonksiyonun (Örn: Eczane) varlığını sürdürebilmesi için gereken minimum nüfus.
• Menzil (Range): Tüketicinin bir mal veya hizmeti almak için katetmeye razı olduğu maksimum mesafe.
• Altıgen Alanlar: Christaller, hizmet alanlarının birbirini kesmemesi ve boşluk bırakmaması için geometrik olarak en uygun şeklin altıgen olduğunu savunmuştur.
• Rank-Size Rule (Sıra-Büyüklük Kuralı): George Zipf tarafından geliştirilen bu kurala göre, bir ülkedeki n. büyük şehrin nüfusu, en büyük şehrin nüfusunun n’de birine eşit olmalıdır:Pn​=nP1​​(Burada Pn​: n. sıradaki şehrin nüfusu, P1​: Birinci şehrin nüfusu, n: Şehrin nüfus sıralamasıdır.)

---

Ünite 6: Şehirlerin İç Yapısı ve Arazi Kullanım Modelleri Ders Notları

Şehirler rastgele büyümezler; belirli ekonomik ve sosyal baskılar altında farklı bölgelere ayrılırlar.

1. Eş Merkezli Kuşaklar Modeli (Burgess): Şehrin bir merkezden (MİA – Merkezi İş Alanı) dışarıya doğru halkalar halinde büyüdüğünü savunur.
2. Dilimler (Sektör) Modeli (Hoyt): Ulaşım hatlarının (demiryolu, ana yol) etkisiyle şehrin kama şeklinde, farklı sektörler halinde geliştiğini belirtir.
3. Çok Merkezli Model (Harris ve Ullman): Modern büyük şehirlerin tek bir merkezden değil, zamanla birleşen farklı düğüm noktalarından (üniversite kampüsleri, sanayi siteleri vb.) oluştuğunu savunur.

---

Ünite 7: Şehir Fonksiyonları ve Fonksiyonel Sınıflandırma Ders Notları

Fonksiyon, bir şehrin çevresine sunduğu temel ekonomik ve sosyal hizmetlerdir.

Fonksiyonel Ayrışma: Şehirlerin gelişim sürecinde bazı fonksiyonların belirli bölgelerde toplanmasıdır. Örneğin, Merkezi İş Alanı (MİA); bankacılık, yönetim ve ticaretin en yoğun olduğu, arazi değerinin en yüksek olduğu alandır.

Ticaret Şehirleri: Liman veya ulaşım odağı olan şehirler (Örn: İstanbul, Rotterdam).

Sanayi Şehirleri: Üretimin odak noktası olan yerler (Örn: Bursa, Detroit).

İdari Şehirler: Başkentler veya yönetim merkezleri (Örn: Ankara, Canberra).

Kültürel ve Eğitim Şehirleri: Üniversitelerin veya dini merkezlerin hakim olduğu şehirler (Örn: Eskişehir, Oxford, Mekke).

Ünite 8: Şehir Sistemleri, Hiyerarşi ve Birincil Şehir (Primate City)

Şehirler tek başlarına var olmazlar; bir bölge veya ülke içinde birbirleriyle etkileşim halinde olan bir “sistem” oluştururlar. Bu sistem içindeki büyüklük ve fonksiyonel sıralama şehir hiyerarşisini belirler.

• Sıra-Büyüklük Kuralı (Rank-Size Rule): George Zipf tarafından geliştirilen bu kural, dengeli gelişmiş ülkelerdeki şehir sistemini açıklar. Kurala göre, bir ülkedeki en büyük ikinci şehrin nüfusu, birinci şehrin yarısı; üçüncü şehrin nüfusu ise üçte biri olmalıdır.Pn​=nP1​​
• Birincil Şehir (Primate City): Mark Jefferson tarafından ortaya atılan bu kavram, Sıra-Büyüklük kuralının aksine, bir ülkedeki en büyük şehrin (metropolün), kendisinden sonra gelen şehirden en az iki-üç kat (bazen çok daha fazla) büyük olması durumudur.
  • Özellikleri: Genellikle az gelişmiş veya gelişmekte olan ülkelerde görülür. Ekonomik, siyasi ve kültürel tüm yatırımlar bu şehirde toplanmıştır (Örn: Paris, Londra, Bangkok ve Türkiye’de İstanbul).
• Kentsel Hiyerarşi Kademeleri: Dünya şehri, Milli şehir, Bölge şehri ve Yerel şehir şeklinde aşağıdan yukarıya doğru bir piramit oluşturur.

---

Ünite 9: Kentsel Morfoloji ve Sosyal Mekân Yapısı

Şehrin fiziksel formu (binalar, sokaklar, meydanlar) ile bu formun içindeki toplumsal doku arasındaki ilişkiyi inceler.

• Kentsel Morfoloji: Şehrin yerleşim planı (grid, radyal, düzensiz), yapı yoğunluğu ve arazi kullanım biçimlerini kapsar.
• Ekolojik Süreçler: Şehir içindeki sosyal grupların yer değiştirmesini açıklayan kavramlardır:
  • İstila (Invasion): Bir semte, oradaki mevcut gruptan farklı bir grubun (ekonomik veya etnik) girmeye başlaması.
  • Ardıllık (Succession): Yeni grubun eski grubu tamamen yerinden ederek semtin kimliğini değiştirmesi.
  • Segregasyon (Ayrışma): Sosyal, ekonomik veya etnik grupların şehir içinde belirli mahallelerde (getto, lüks site vb.) birbirinden kopuk yaşaması.
• Merkezi İş Alanı (MİA/CBD): Şehrin erişilebilirliğinin en yüksek olduğu, gökdelenlerin yoğunlaştığı, perakende ticaret ve yönetim fonksiyonlarının merkezidir.

---

Ünite 10: Modern Şehirlerin Sorunları: Gecekondu, Çevre ve Altyapı

Hızlı ve plansız kentleşme, şehirleri devasa birer sorun yumağına dönüştürebilir.

• Gecekondu ve Marjinal Yerleşmeler: Hızlı kırsal göç sonucu, şehrin çeperlerinde hazine arazileri üzerine yasal olmayan şekilde inşa edilen niteliksiz konut alanlarıdır. Sosyolojik olarak “kentlileşememiş kitlelerin” barınma çözümüdür.
• Kentsel Isı Adası (Urban Heat Island): Beton ve asfalt yüzeylerin güneş ısısını emmesi ve rüzgarın binalar tarafından kesilmesi sonucu, şehir merkezlerinin kırsal çevreye göre daha sıcak olmasıdır.ΔT=Ts\c​ehir​−Tkırsal​
• Hava ve Gürültü Kirliliği: Sanayi tesislerinin şehir içinde kalması, trafik yoğunluğu ve yeşil alan eksikliği kentsel sağlığı tehdit eder.
• Ulaşım ve Trafik: Şehirlerin kontrolsüz büyümesi (urban sprawl), yol kapasitesinin nüfus artışına yetmemesine neden olur.

---

Ünite 11: Şehir Planlama Modelleri ve İdeal Şehir Yaklaşımları

Sanayi devriminin yarattığı kaotik şehirlere karşı çözüm olarak çeşitli planlama teorileri geliştirilmiştir.

• Bahçe Şehir (Ebenezer Howard): Şehir ve kırın avantajlarını birleştiren, merkezde geniş parkların olduğu, tarım kuşağıyla çevrili, nüfusu sınırlandırılmış şehir modelidir.
• Işıyan Şehir (Le Corbusier): Çok yüksek katlı binaların geniş yeşil alanlar içine yerleştirildiği, fonksiyonların (konut, iş, eğlence) birbirinden keskin çizgilerle ayrıldığı dikey şehir modelidir.
• Yeni Şehircilik (New Urbanism): Otomobil odaklı planlamadan vazgeçip; yürünebilir, karma arazi kullanımına (ev ve iş yerinin iç içe olması) sahip, geleneksel mahalle dokusunu canlandıran modern akımdır.
• Akıllı Şehirler (Smart Cities): Nesnelerin interneti (IoT) ve büyük veri analizi ile ulaşım, enerji ve atık yönetiminin dijital olarak optimize edildiği şehirlerdir.

---

Ünite 12: Kentsel Dönüşüm ve Soylulaştırma (Gentrification)

Eski ve köhneleşmiş şehir alanlarının yeniden canlandırılması sürecini kapsar.

• Kentsel Dönüşüm: Çöküntü alanlarının fiziksel, sosyal ve ekonomik olarak iyileştirilmesidir. Türkiye’de genellikle “deprem odaklı kentsel yenileme” olarak uygulanmaktadır.
• Soylulaştırma (Gentrification): Şehrin merkezindeki eski, düşük gelirli mahallelerin (Örn: İstanbul’da Galata, Tarlabaşı) üst-orta sınıf tarafından satın alınması, binaların yenilenmesi ve bölgenin ekonomik değerinin artmasıyla eski sakinlerin (yoksulların) bölgeyi terk etmek zorunda kalması sürecidir.
• Kentsel Rant: Dönüşüm süreçlerinde arsa değerindeki artışın kim tarafından paylaşılacağı (devlet, müteahhit, mülk sahibi) en önemli tartışma konusudur.

---

Ünite 13: Küreselleşme ve Dünya Şehirleri (Global Cities)

Küresel ekonomi, belirli şehirlerin dünya çapında komuta ve kontrol merkezi haline gelmesine neden olmuştur.

• Dünya Şehri Kavramı (Saskia Sassen): Finans, sigorta, gayrimenkul ve reklamcılık gibi ileri düzey hizmetlerin küresel ölçekte yönetildiği düğüm noktalarıdır.
• Hiyerarşi (GaWC): Şehirler küresel ağdaki güçlerine göre sınıflandırılır:
  • Alpha Şehirler: New York, Londra, Tokyo, Paris. (Küresel ekonominin motorları).
  • Beta Şehirler: Bölgesel düzeyde etkili olanlar (İstanbul, Madrid, Moskova).
  • Gamma Şehirler: Belirli bir uzmanlık alanında küresel ağa eklemlenenler.
• Ağ Toplumu: Şehirlerin artık sadece fiziksel komşularıyla değil, binlerce kilometre ötedeki diğer dünya şehirleriyle (borsa ve dijital ağlar üzerinden) daha güçlü bağları vardır.

---

Ünite 14: Türkiye’de Şehirleşme ve Şehir Coğrafyası

Türkiye’nin kentleşme hikayesi, tarım toplumundan sanayi ve hizmet toplumuna geçişin özetidir.

• Cumhuriyet Öncesi: Liman şehirleri (İstanbul, İzmir) ve geleneksel kale şehirleri hakimdir.
• Erken Cumhuriyet (1923-1950): Ankara’nın başkent olmasıyla modern bir imar hareketi başlamış; demiryolu güzergahındaki şehirler (Kayseri, Sivas vb.) gelişmiştir.
• Hızlı Kentleşme Dönemi (1950-1980): Tarımda makineleşme ve sanayileşme ile kırsal nüfusun büyük kentlere akın ettiği “itici-çekici güçlerin” en sert yaşandığı dönemdir. Bu dönemde gecekondu olgusu ortaya çıkmıştır.
• 1980 Sonrası ve Büyükşehirleşme: Türkiye nüfusunun %90’ından fazlası il ve ilçe merkezlerinde yaşamaya başlamıştır. Marmara havzası (İstanbul-Kocaeli-Bursa) tek bir devasa kentsel bölgeye (Megalopol) dönüşmüştür.
• Güncel Durum: “Büyükşehir Belediye Kanunu” ile kırsal alanların idari olarak mahalleye dönüşmesi, kentsel-kırsal ayrımını kağıt üzerinde ortadan kaldırmıştır.

---

Kapsamlı Analiz ve Değerlendirme

Şehir coğrafyası dersinin bu ikinci yarısı, şehirlerin sadece fiziksel büyümeler olmadığını, aynı zamanda küresel sermayenin ve toplumsal çatışmaların sahası olduğunu kanıtlamaktadır. Hiyerarşi teorilerinden (Zipf) anladığımız üzere, dengesiz büyüme bir ülkenin ekonomik kaynaklarının tek bir merkezde (İstanbul gibi) toplanmasına ve kırılganlığın artmasına neden olur.

Modern planlama modelleri (Bahçe Şehir, Akıllı Şehir) geleceğin sürdürülebilir yaşam alanlarını kurgularken; soylulaştırma ve segregasyon gibi kavramlar, kentsel mekanın herkes için eşit olmadığını hatırlatmaktadır. Küreselleşme süreci, şehirleri ülkelerinden daha bağımsız birer aktör haline getirmiştir. Türkiye özelinde ise 1950’lerden bugüne süregelen göç dalgaları, bugün yerini kentsel dönüşüm ve afet dirençli şehir inşa etme zorunluluğuna bırakmıştır.

---

Şehir Coğrafyası Teknik Bilgi Tablosu

Kavram	Tanım	Önemli Temsilci
Rank-Size	Şehir hiyerarşisinin matematiksel dengesi	George Zipf
Primate City	Birinci şehrin aşırı büyüklüğü	Mark Jefferson
Garden City	Kır ve şehir sentezi ideal yerleşme	Ebenezer Howard
Global City	Dünya ekonomisinin yönetim merkezi	Saskia Sassen
CBD (MİA)	Şehrin en yoğun ticari merkezi	–

ŞEHİR COĞRAFYASI KAPSAMLI DENEME SINAVI

1. Bir yerleşmenin “şehir” olarak tanımlanmasında kullanılan kriterler arasında en nesnel ancak ülkeler arasında en çok değişkenlik gösteren kriter aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ekonomik faaliyet türü B) Nüfus miktarı C) İdari statü D) Sosyal heterojenlik E) Konut tipi

Cevap: B Açıklama: Nüfus miktarı ölçülebilir bir kriterdir ancak “şehir” sayılmak için gereken alt sınır ülkeden ülkeye (Örn: Danimarka’da 250, Japonya’da 30.000) büyük farklılık gösterir.

---

2. Şehrin üzerinde oturduğu fiziksel zemini (topografya, jeoloji, su kaynakları) ifade eden kavram “Site” iken; şehrin çevresiyle olan ulaşım, ticaret ve hammadde ilişkilerini ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?

A) Lokalizasyon B) Hinterland C) Situasyon (Durum/Konum) D) Morfoloji E) Ekoloji

Cevap: C Açıklama: Site şehrin “fiziksel yerini”, Situasyon ise şehrin “göreceli konumunu” ve büyüme potansiyelini belirleyen çevresel ilişkilerini ifade eder.

---

3. Walter Christaller tarafından geliştirilen “Merkezi Yerler Kuramı”na göre, bir mal veya hizmetin varlığını sürdürebilmesi için gereken “minimum nüfus” miktarını ifade eden terim hangisidir?

A) Menzil (Range) B) Eşik (Threshold) C) Hiyerarşi D) Fonksiyonel Alan E) Etki Alanı

Cevap: B Açıklama: Eşik, bir işletmenin (Örn: hastane veya bakkal) kâr edebilmesi için ihtiyaç duyduğu en az müşteri sayısıdır. Menzil ise müşterinin o hizmet için gitmeye razı olduğu en uzak mesafedir.

---

4. George Zipf tarafından geliştirilen “Sıra-Büyüklük Kuralı”na (Pn​=P1​/n) göre, bir ülkedeki en büyük şehrin nüfusu 10 milyon ise, nüfus büyüklüğü bakımından 4. sıradaki şehrin nüfusu ne kadar olmalıdır?

A) 5.000.000 B) 4.000.000 C) 2.500.000 D) 2.000.000 E) 1.250.000

Cevap: C Açıklama: Formüle göre 4. şehrin nüfusu, 1. şehrin nüfusunun 4’te biri olmalıdır (10.000.000/4=2.500.000).

---

5. Mark Jefferson tarafından ortaya atılan, bir ülkedeki en büyük şehrin kendisinden sonra gelen şehirden çok daha büyük (en az 2-3 kat) olması ve tüm fonksiyonları kendisinde toplaması durumuna ne ad verilir?

A) Dünya Şehri B) Birincil Şehir (Primate City) C) Megalopol D) Sanayi Şehri E) Başkent

Cevap: B Açıklama: Birincil şehir olgusu genellikle gelişmekte olan ülkelerde (Örn: Tayland-Bangkok) veya Fransa gibi merkeziyetçi ülkelerde (Paris) görülür.

---

6. Ernest Burgess tarafından geliştirilen ve şehrin bir merkezden (MİA) dışarıya doğru “halkalar” halinde büyüdüğünü savunan şehir içi arazi kullanım modeli hangisidir?

A) Dilimler (Sektör) Modeli B) Çok Merkezli Model C) Eş Merkezli Kuşaklar Modeli D) Bahçe Şehir Modeli E) Modern Şehir Modeli

Cevap: C Açıklama: Burgess, Chicago örneğinden yola çıkarak şehrin merkezden dışa doğru 5 kuşak halinde geliştiğini savunmuştur.

---

7. Şehrin merkezindeki ulaşım hatları (demiryolu, otoyol) boyunca, arazi kullanımının “kama” veya “dilim” şeklinde geliştiğini savunan model hangisidir?

A) Harris ve Ullman Modeli B) Hoyt (Sektör) Modeli C) Howard Modeli D) Le Corbusier Modeli E) Christaller Modeli

Cevap: B Açıklama: Homer Hoyt, ulaşım akslarının arazi değerini etkileyerek şehrin yıldız veya dilim şeklinde büyümesine neden olduğunu kanıtlamıştır.

---

8. Şehirlerdeki beton ve asfalt yüzeylerin ısıyı hapsetmesi, yeşil alanların azlığı ve rüzgarın binalar tarafından kesilmesi sonucu merkez ile kırsal arasında oluşan sıcaklık farkına ne ad verilir?

A) Sera Etkisi B) Albedo Etkisi C) Kentsel Isı Adası D) Termal İnversiyon E) Kentsel Nemlilik

Cevap: C Açıklama: Kentsel ısı adası, şehir merkezlerinin çevrelerine göre birkaç derece daha sıcak kalmasına neden olan bir mikroklima olayıdır.

---

9. Ebenezer Howard tarafından sanayi devriminin kirli şehirlerine alternatif olarak önerilen; şehir ve kırın avantajlarını birleştiren, merkezde parkların olduğu yeşil kuşaklı model hangisidir?

A) Işıyan Şehir B) Modern Şehir C) Bahçe Şehir (Garden City) D) Sanayi Şehri E) Akıllı Şehir

Cevap: C Açıklama: Bahçe Şehir hareketi, insanlara hem doğayla iç içe olma hem de kentsel hizmetlerden yararlanma imkanı sunmayı hedefler.

---

10. Şehir merkezindeki çöküntü alanlarının veya eski mahallelerin fiziksel olarak yenilenmesi, üst-orta sınıfın bölgeye yerleşmesi ve yoksul kesimin dışlanması sürecine ne ad verilir?

A) Alt Şehirleşme B) Soylulaştırma (Gentrification) C) Urban Sprawl D) Segregasyon E) İstila-Ardıllık

Cevap: B Açıklama: Soylulaştırma, bölgenin ekonomik değerini artırırken sosyal dokunun değişmesine ve düşük gelirli sakinlerin yerinden edilmesine neden olur.

---

11. Saskia Sassen tarafından tanımlanan; finans, sigorta ve reklamcılık gibi ileri düzey hizmetlerin dünya çapındaki “komuta-kontrol merkezi” haline gelmiş şehirlere ne ad verilir?

A) Metropol B) Megapol C) Dünya Şehri (Global City) D) Birincil Şehir E) Başkent

Cevap: C Açıklama: New York, Londra ve Tokyo gibi şehirler, küresel ekonomiyi yönlendiren en üst kademe dünya şehirleridir.

---

12. Bir semte, oradaki mevcut nüfustan farklı bir sosyal veya etnik grubun girmeye başlaması olayına “İstila” denir. Bu yeni grubun eski grubu tamamen yerinden etmesi sürecine ne ad verilir?

A) Ardıllık (Succession) B) Ayrışma (Segregasyon) C) Banliyöleşme D) Kentsel Dönüşüm E) Desantralizasyon

Cevap: A Açıklama: Ardıllık, kentsel ekolojide bir grubun diğerinin yerini tamamen almasıyla semtin kimliğinin değişmesini ifade eder.

---

13. Türkiye’de şehirleşme tarihinin “kırılma noktası” kabul edilen, tarımda makineleşme ve sanayileşmenin etkisiyle kırsaldan kente göçün ve gecekondu olgusunun hızlandığı dönem hangisidir?

A) 1923-1950 B) 1950-1980 C) 1980-2000 D) 2000 Sonrası E) Tanzimat Dönemi

Cevap: B Açıklama: 1950’li yıllardan itibaren Türkiye’de kontrolsüz bir kentleşme hızı ve buna bağlı konut/altyapı sorunları (gecekondu) başlamıştır.

---

14. Şehirlerin nüfusunun kontrolsüzce çevreye doğru yayılması, tarım alanlarını ve doğal çevreyi yutması sürecine ne ad verilir?

A) Kentsel Dönüşüm B) Kentsel Saçaklanma (Urban Sprawl) C) Kentsel Yoğunlaşma D) Akıllı Büyüme E) Yerinde Yenileme

Cevap: B Açıklama: Urban Sprawl, düşük yoğunluklu ve otomobil odaklı, plansız bir kentsel yayılmayı ifade eder.

---

15. Modern büyük şehirlerin tek bir merkezden değil, üniversiteler, sanayi bölgeleri veya havalimanları gibi farklı odak noktalarının zamanla birleşmesiyle oluştuğunu savunan model hangisidir?

A) Burgess Modeli B) Hoyt Modeli C) Çok Merkezli (Multiple Nuclei) Model D) Bahçe Şehir Modeli E) Kristaller Modeli

Cevap: C Açıklama: Harris ve Ullman tarafından geliştirilen bu model, büyük metropollerin gelişimini daha gerçekçi bir şekilde açıklar.