SANAYİ COĞRAFYASI DERS NOTLARI

Ünite 1: Sanayi Coğrafyasının Tanımı, Kapsamı ve Gelişimi Ders Notları

Sanayi coğrafyası, hammaddelerin işlenerek yeni ürünlere dönüştürüldüğü “ikincil ekonomik faaliyetlerin” (sekonder sektör) yeryüzündeki dağılışını, bu dağılışın nedenlerini ve sonuçlarını inceleyen beşeri coğrafya dalıdır.

• Sanayi Kavramı: Hammaddelerin veya yarı işlenmiş maddelerin, enerji ve işgücü kullanılarak makineleşmiş tesislerde fiziksel veya kimyasal değişimler yoluyla katma değerli ürünlere dönüştürülmesi sürecidir.
• İnceleme Konuları: Sanayi tesislerinin yer seçimi kriterleri, sanayi bölgelerinin oluşumu, sanayinin çevresel etkileri, teknoloji transferi ve sanayi politikalarının mekânsal yansımalarıdır.
• Tarihsel Süreç: Sanayi coğrafyası başlangıçta sadece tesislerin yerini belirleyen betimleyici bir bilimken, günümüzde modern istatistiksel modelleri ve Coğrafi Bilgi Sistemlerini (CBS) kullanarak karar destek süreçlerine dahil olan analitik bir disipline dönüşmüştür.

---

Ünite 2: Sanayi Devrimi ve Küresel Yayılımı Ders Notları

Sanayi Devrimi, insanlık tarihinde tarım devriminden sonraki en büyük kırılma noktasıdır. Üretim biçiminin el emeğinden makine gücüne geçişini temsil eder.

• 1. Sanayi Devrimi (18. yy Sonu): İngiltere’de (Manchester ve Birmingham çevresinde) başlamıştır. Buhar gücünün (kömür) tekstil ve demir-çelik sanayisinde kullanımı temeldir.
• 2. Sanayi Devrimi (19. yy Sonu): Elektrik enerjisinin ve içten yanmalı motorların devreye girmesiyle yaşanmıştır. Henry Ford tarafından geliştirilen “seri üretim” (montaj hattı) bu dönemin en önemli özelliğidir.
• 3. Sanayi Devrimi (1960’lar): Bilgisayar teknolojilerinin, elektroniğin ve otomasyonun üretime dahil olduğu dönemdir.
• 4. Sanayi Devrimi (Endüstri 4.0): Günümüzde yaşanan; yapay zeka, nesnelerin interneti (IoT), büyük veri ve otonom sistemlerin siber-fiziksel sistemler oluşturduğu evredir.

---

Ünite 3: Sanayide Yer Seçimi Faktörleri (Doğal ve Beşeri Faktörler) Ders Notları

Bir sanayi tesisinin kârını maksimize etmesi için doğru yerde kurulması gerekir. Yer seçimi, maliyetleri doğrudan etkileyen çok boyutlu bir karardır.

• Hammaddelere Yakınlık: Hammaddesi çabuk bozulan (süt, konserve) veya işlendiğinde ağırlığı önemli ölçüde azalan (demir-çelik, şeker pancarı) sanayiler hammadde kaynağına yakın kurulur.
• Enerji Kaynaklarına Yakınlık: Özellikle demir-çelik sanayisi (taş kömürü) gibi yüksek enerji tüketen kollar enerji kaynağına endekslidir. Ancak elektrik iletiminin gelişmesi bu faktörün etkisini azaltmıştır.
• İşgücü: Hem işgücü maliyeti (ucuz işgücü – tekstil) hem de kalifiye işgücü ihtiyacı (yüksek teknoloji) yer seçimini etkiler.
• Ulaşım: Hammaddenin fabrikaya, mamul maddenin pazara taşınması için demiryolu, denizyolu ve karayolu erişimi hayati önemdedir. Denizyolu, birim maliyeti en düşük ulaşım türüdür.
• Pazar: Tüketici nüfusun yoğun olduğu alanlar, özellikle dayanıksız tüketim malları ve mobilya gibi hacimli ürünler için cazibe merkezidir.

---

Ünite 4: Sanayi Yer Seçimi Kuramları (Alfred Weber Modeli) Ders Notları

Sanayi coğrafyasının en klasik ve temel kuramı Alfred Weber’in “Sanayinin Kuruluş Yeri Kuramı”dır (1909). Weber, “En Düşük Maliyet” lokasyonunu matematiksel olarak bulmaya çalışmıştır.

• Weber’in Temel Formülü: Weber’e göre ideal yer, nakliye maliyetlerinin (hammadde + mamul madde) en düşük olduğu noktadır.
• Materyal Endeksi (MI): Sanayinin hammaddeye mi yoksa pazara mı yöneleceğini belirlemek için kullanılır:MI=Mamul Maddenin Ag˘​ırlıg˘​ıYerel Hammaddelerin Ag˘​ırlıg˘​ı​
  • Eğer MI>1 ise: Sanayi hammadde kaynağına kurulur (Ağırlık kaybeden sanayiler).
  • Eğer MI<1 ise: Sanayi pazara kurulur (Ağırlık kazanan sanayiler).
  • Eğer MI=1 ise: Her iki yer de uygundur.
• Lokasyon Üçgeni: Hammadde kaynakları (R1​,R2​) ve pazar (M) arasındaki geometrik denge noktasıdır.

---

Ünite 5: Sanayi Sektörlerinin Sınıflandırılması Ders Notları

Sanayi, ürün tipi, teknoloji düzeyi ve kullanım amacına göre çeşitli sınıflara ayrılır.

• Hafif Sanayi: Genellikle tüketiciye yönelik, hammadde ağırlığı az olan, tekstil, gıda ve ayakkabı gibi kolları kapsar.
• Ağır Sanayi: Büyük miktarda enerji ve hammadde gerektiren, demir-çelik, gemi yapımı, kimya ve makine sanayisidir.
• Sermaye Malları Üreten Sanayiler: Diğer sanayiler için makine ve teçhizat üreten koldur.
• Yüksek Teknoloji Sanayileri (Hi-Tech): Ar-Ge (Araştırma-Geliştirme) harcamalarının yüksek olduğu, mikroelektronik, biyoteknoloji ve havacılık gibi sektörlerdir. Bu tesisler genellikle üniversitelerin yakınındaki “Teknoparklarda” toplanır.

---

Ünite 6: Sanayi Bölgeleri ve Peyzajı Ders Notları

Sanayileşme, kurulduğu bölgenin fiziksel ve sosyal görünümünü (peyzajını) kökten değiştirir.

• Yığılma Ekonomileri (Agglomeration): Benzer veya tamamlayıcı sanayilerin birbirine yakın kurulmasıyla sağlanan maliyet avantajıdır. Ortak altyapı kullanımı ve bilgi paylaşımı gibi faydalar sağlar.
• Sanayi Odaklı Şehirleşme: 19. yüzyılda Manchester tipi şehirleşme, fabrikaların merkeze, işçi konutlarının ise fabrikanın hemen etrafına kurulmasıyla oluşmuştur.
• Dağılma (Deglomeration): Şehir merkezindeki yüksek arazi fiyatları, trafik ve çevre kirliliği gibi nedenlerle sanayinin şehir dışındaki “Organize Sanayi Bölgelerine” (OSB) taşınması sürecidir.
• Kültürel Peyzaj Etkisi: Fabrika bacaları, geniş depo alanları, demiryolu ağları ve yüksek gerilim hatları sanayi bölgelerinin tipik görsel unsurlarıdır.

---

Ünite 7: Sanayi Politikaları ve Küresel Trendler Ders Notları

Devletlerin sanayileşme stratejileri, ülkelerin ekonomik kalkınma düzeyini belirler.

• İthal İkameci Sanayileşme: İç pazarı koruyarak dışarıdan alınan ürünlerin ülke içinde üretilmesini hedefleyen stratejidir (1960-1980 arası Türkiye örneği).
• İhracata Dayalı Sanayileşme: Dış pazarlara açılmayı ve küresel rekabeti hedefleyen modeldir (Güneydoğu Asya ülkeleri ve 1980 sonrası Türkiye).
• Küresel Değer Zinciri: Bir ürünün tasarımının bir ülkede, hammadde temininin başka bir ülkede, montajının ise işgücünün ucuz olduğu bir başka ülkede yapılması sürecidir.
• Yeni Sanayi Odakları: Geleneksel merkezler olan Batı Avrupa ve Kuzey Amerika’dan; Çin, Hindistan, Brezilya ve Meksika gibi “Yükselen Ekonomilere” doğru bir kayma (Delokalizasyon) yaşanmaktadır.

Ünite 8: Dünyanın Başlıca Sanayi Bölgeleri Ders Notları

Dünya sanayi üretimi yeryüzüne homojen bir şekilde dağılmamıştır. Belirli tarihsel, hammaddeye dayalı ve teknolojik nedenlerle bazı bölgeler küresel sanayi odakları haline gelmiştir.

• Kuzey Amerika (Manufacturing Belt): ABD’nin kuzeydoğusu ve Kanada’nın güneydoğusunu kapsayan bu bölge, Büyük Göller çevresindeki kömür ve demir yataklarına dayalı olarak gelişmiştir. Ancak günümüzde “Pas Kuşağı” (Rust Belt) olarak anılmaya başlanmış, sanayi daha güneye ve batıya (Sun Belt) kaymıştır.
• Avrupa Sanayi Kuşağı (Mavi Muz): İngiltere’den başlayıp Benelüks ülkeleri, Almanya (Rhur Bölgesi), Fransa ve Kuzey İtalya’ya uzanan yay şeklindeki bölgedir. Avrupa’nın ekonomik kalbidir.
• Doğu Asya Odağı: Japonya, Güney Kore ve özellikle son 40 yılda dünyanın üretim üssü haline gelen Çin. Bu bölge, ucuz işgücü avantajıyla başlayıp ileri teknoloji üretimine evrilmiştir.
• Rusya ve Ukrayna: Ural Dağları ve Kuzey Akdeniz (Donetsk) çevresindeki ağır sanayi merkezleri, zengin maden yataklarına dayalı bir gelişim göstermiştir.

---

Ünite 9: Sanayinin Çevresel Etkileri ve Sürdürülebilirlik Ders Notları

Sanayi faaliyetleri doğası gereği madde ve enerji dönüşümüne dayandığı için çevre üzerinde ciddi bir baskı oluşturur.

• Hava Kirliliği: Fosil yakıt kullanımı sonucu atmosfere salınan CO2​, SO2​ ve NOx​ gazları küresel ısınmaya ve asit yağmurlarına neden olur.
• Su Kirliliği: Kimyasal atıkların arıtılmadan su kaynaklarına deşarj edilmesi, su ekosistemlerini ve biyolojik çeşitliliği yok eder.
• Toprak Kirliliği: Katı atık depolama sorunları ve ağır metallerin toprağa karışması, tarımsal verimliliği ve gıda güvenliğini tehdit eder.
• Yeşil Sanayi ve Döngüsel Ekonomi: Atıkların hammadde olarak tekrar üretime dahil edildiği, yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanıldığı sürdürülebilir modeldir. “Kirleten öder” prensibi ve emisyon ticaret sistemleri bu süreçte kritik hukuki araçlardır.

---

Ünite 10: Teknoloji, Ar-Ge ve Sanayi İlişkisi Ders Notları

Modern sanayide rekabet gücü, hammadde miktarından ziyade “bilgi” ve “teknoloji” üretme kapasitesine bağlıdır.

• Ar-Ge (Araştırma-Geliştirme): Yeni ürünlerin geliştirilmesi veya mevcut üretim süreçlerinin iyileştirilmesi faaliyetleridir. Gelişmiş ülkeler GSYH’lerinin %2-4’ünü Ar-Ge’ye ayırır.
• Teknoloji Odaklı Yer Seçimi: Yüksek teknoloji sanayileri (ICT, Biyoteknoloji) hammaddeye bağımlı değildir. Bunlar için kalifiye işgücü, üniversite yakınlığı ve yüksek yaşam kalitesi yer seçimi kriteridir.
• Teknoparklar ve Silikon Vadisi Modeli: Üniversite-Sanayi iş birliğinin somutlaştığı, yenilikçi şirketlerin kümelendiği alanlardır. Bilgi akışının hızlı olması (Face-to-face interaction) bu bölgelerin başarısının anahtarıdır.

---

Ünite 11: Sanayi, İşgücü ve Nüfus Dinamikleri Ders Notları

Sanayileşme ile nüfus hareketleri arasında çift yönlü ve güçlü bir ilişki vardır.

• Sanayileşme ve Şehirleşme: Sanayi tesisleri işgücü talep eder, bu talep kırsaldan kente göçü tetikler. Bu durum şehirlerin hızla büyümesine (metropolleşme) yol açar.
• İşgücü Niteliği: Sanayinin teknolojik düzeyi arttıkça “mavi yakalı” (kas gücü) işçiye olan talep azalırken, “beyaz yakalı” (zihinsel güç) ve “altın yakalı” (uzman teknisyen) işgücüne talep artar.
• Demografik Dönüşüm: Sanayileşen toplumlarda doğum oranları düşer, yaşam süresi uzar ve nüfus yaşlanmaya başlar. Bu durum, sanayinin gelecekteki işgücü arzını ve robotlaşma ihtiyacını etkiler.

---

Ünite 12: Sanayi Planlaması ve Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) Ders Notları

Sanayinin plansız gelişimi; çevre kirliliği, altyapı yetersizliği ve çarpık kentleşmeye neden olur. Bu nedenle modern devletler planlı sanayi alanları oluşturur.

• OSB (Organize Sanayi Bölgeleri): Sanayi tesislerinin belirli bir plan dahilinde, ortak altyapı (elektrik, su, arıtma, yol) hizmetlerinden yararlanarak toplandığı bölgelerdir. Türkiye’de sanayi planlamasının temel taşıdır.
• Serbest Bölgeler: Gümrük ve vergi avantajlarının sunulduğu, ihracata yönelik üretimin teşvik edildiği, ülkenin gümrük hattı dışında sayılan alanlardır.
• Endüstri Bölgeleri: Büyük ölçekli, stratejik yatırımlar için oluşturulan, bürokrasinin minimuma indirildiği özel alanlardır.
• Teşvik Politikaları: Az gelişmiş bölgelerin kalkınması için sanayiciye sunulan vergi indirimi, arazi tahsisi ve SGK primi desteği gibi uygulamalardır.

---

Ünite 13: Sanayisizleşme ve Post-Endüstriyel Dönüşüm Ders Notları

Gelişmiş ekonomilerde sanayinin toplam ekonomi içindeki payının azalması ve hizmetler sektörünün yükselmesi sürecidir.

• Sanayisizleşme (De-industrialization): İmalat sanayisinin istihdam ve hasıla içindeki payının düşmesidir. Nedenleri:
  1. Üretimin ucuz işgücü olan ülklere kayması (Delokalizasyon).
  2. Otomasyon ve robotlaşma nedeniyle işçi ihtiyacının azalması.
  3. Tüketim kalıplarının hizmetlere (eğitim, sağlık, finans) kayması.
• Post-Endüstriyel Toplum: Bilgi üretiminin maddi üretimden daha değerli hale geldiği, teorik bilginin yenilik kaynağı olduğu toplum yapısıdır.
• Sanayi Sonrası Peyzaj: Eski fabrikaların kültür merkezlerine, loft dairelere veya parklara dönüştürülmesi (Örn: Ruhr Bölgesi Emscher Park, İstanbul Bilgi Üniversitesi Santral Kampüsü).

---

Ünite 14: Türkiye Sanayi Coğrafyası Ders Notları

Türkiye, Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren sanayileşmeyi bir devlet politikası olarak benimsemiştir.

• Bölgesel Dağılış: Türkiye sanayisi oldukça dengesiz dağılmıştır. Üretimin yaklaşık %60’ı Marmara Bölgesi’nde (İstanbul-Kocaeli-Bursa hattı) toplanmıştır. Bunun nedenleri; ulaşım avantajı, geniş pazar hacmi, sermaye birikimi ve kalifiye işgücüdür.
• Ege ve Akdeniz: İzmir (gıda, kimya), Aydın ve Denizli (tekstil) ile Adana-Mersin (gıda, dokuma) hattı diğer önemli odaklardır.
• İç Anadolu ve Anadolu Kaplanları: Ankara (savunma, makine) ve Kayseri, Gaziantep, Konya, Çorum gibi yerel sermaye ile sanayileşen şehirler “Anadolu Kaplanları” olarak adlandırılır.
• Karadeniz ve Doğu Anadolu: Genellikle hammaddeye dayalı sanayiler (Ereğli/Karabük demir-çelik, Rize çay, Batman petrol rafinerisi) hakimdir. Doğu Anadolu’da sanayi en düşük seviyededir.
• Temel Sektörler: Türkiye’nin en güçlü sanayi kolları; Otomotiv (ihracat lideri), Tekstil ve Hazır Giyim, Gıda ve İnşaat Malzemeleri (çimento, seramik) sanayisidir.

SANAYİ COĞRAFYASI KAPSAMLI DENEME SINAVI

1. Hammaddelerin veya yarı işlenmiş maddelerin, enerji ve işgücü kullanılarak makineleşmiş tesislerde yeni ve katma değerli ürünlere dönüştürülmesini inceleyen “Sanayi Coğrafyası”, aşağıdaki ekonomik faaliyet kollarından hangisinin kapsamına girer?

A) Birincil (Primer) Sektör B) İkincil (Sekonder) Sektör C) Üçüncül (Tersiyer) Sektör D) Dördüncül (Kuaterner) Sektör E) Beşincil (Kuiner) Sektör

Cevap: B Açıklama: Hammaddelerin işlenip mamul maddeye dönüştürüldüğü sanayi faaliyetleri “İkincil” sektörü oluşturur. Birincil sektör hammadde üretimi (tarım, madencilik), üçüncül sektör ise hizmetleri kapsar.

---

2. 18. yüzyılın sonunda İngiltere’de başlayan, buhar gücünün ve kömürün tekstil ile demir-çelik sanayisinde kullanılmasını ifade eden süreç aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1. Sanayi Devrimi B) 2. Sanayi Devrimi C) 3. Sanayi Devrimi D) Endüstri 4.0 E) Neolitik Devrim

Cevap: A Açıklama: 1. Sanayi Devrimi kömür ve buhar gücüne dayanırken; 2. Sanayi Devrimi elektrik ve seri üretime, 3. Sanayi Devrimi bilgisayar ve otomasyona, 4. Sanayi Devrimi ise siber-fiziksel sistemlere odaklanır.

---

3. Bir sanayi tesisinin yer seçiminde, hammaddesi çabuk bozulan (süt, meyve) veya işlendiğinde ağırlığı önemli ölçüde azalan (şeker pancarı) fabrikaların hammadde kaynağına yakın kurulmasının temel nedeni nedir?

A) Kalifiye işgücü bulma kolaylığı B) Pazara ulaşım maliyetini düşürmek C) Nakliye maliyetlerini minimize etmek ve ürün kaybını önlemek D) Enerji tasarrufu sağlamak E) Devlet teşviklerinden yararlanmak

Cevap: C Açıklama: Ağırlık kaybeden ürünlerde, ağır olan hammaddeyi taşımak yerine fabrikayı hammaddeye yakın kurup hafif olan mamul maddeyi pazara taşımak nakliye açısından daha ekonomiktir.

---

4. Alfred Weber’in “Sanayi Yer Seçimi Kuramı”na göre, bir tesisin materyal endeksi (MI) aşağıdaki şekilde hesaplanır:

MI=Mamul Maddenin Ag˘​ırlıg˘​ıYerel Hammaddelerin Ag˘​ırlıg˘​ı​

Eğer materyal endeksi 1’den büyük (MI>1) ise, sanayi tesisi nerede kurulmalıdır?

A) Pazar alanında B) Şehir merkezinde C) Hammadde kaynağında D) Liman bölgelerinde E) Hammadde ile pazarın tam ortasında

Cevap: C Açıklama: MI>1 olması, hammaddenin mamul maddeden daha ağır olduğunu ve üretim sürecinde ağırlık kaybedildiğini gösterir. Bu durumda nakliye maliyetini düşürmek için tesis hammaddeye yakın kurulmalıdır.

---

5. Aşağıdakilerden hangisi “Ağır Sanayi” kollarından biri olarak kabul edilemez?

A) Demir-Çelik Sanayisi B) Gemi Yapımı (Tersanecilik) C) Lokomotif ve Ağır İş Makinesi Sanayisi D) Hazır Giyim ve Tekstil Sanayisi E) Petrokimya Sanayisi

Cevap: D Açıklama: Tekstil ve hazır giyim, hammadde ağırlığı nispeten az olan ve genellikle tüketiciye yönelik üretim yapan “Hafif Sanayi” kategorisinde yer alır.

---

6. Benzer veya tamamlayıcı sanayi kollarının ortak altyapı, işgücü ve bilgi paylaşımından yararlanmak için aynı mekânda toplanmasıyla sağlanan maliyet avantajına ne ad verilir?

A) Delokalizasyon B) Yığılma Ekonomileri (Agglomeration) C) Dağılma (Deglomeration) D) Sanayisizleşme E) Küresel Değer Zinciri

Cevap: B Açıklama: Yığılma ekonomileri, firmaların bir arada bulunarak dışsal ekonomilerden faydalanmasını ve üretim maliyetlerini düşürmesini sağlar.

---

7. Avrupa’nın ekonomik kalbi kabul edilen, İngiltere’den başlayıp Benelüks, Almanya, Fransa ve Kuzey İtalya’ya uzanan yoğun sanayi kuşağına ne ad verilir?

A) Rust Belt (Pas Kuşağı) B) Sun Belt (Güneş Kuşağı) C) Mavi Muz (Blue Banana) D) Manufacturing Belt E) Pasifik Kıyısı

Cevap: C Açıklama: “Mavi Muz”, Avrupa’nın en yoğun nüfuslu ve sanayileşmiş bölgesini temsil eden coğrafi bir terimdir.

---

8. Sanayi tesislerinin çevre üzerindeki olumsuz etkilerini azaltmak için atıkların hammadde olarak geri kazanıldığı ve yenilenebilir enerjinin öncelendiği üretim modeline ne ad verilir?

A) Fordist Üretim B) İthal İkameci Sanayi C) Döngüsel Ekonomi (Yeşil Sanayi) D) Ağır Sanayileşme E) Geleneksel Üretim

Cevap: C Açıklama: Döngüsel ekonomi, kaynak verimliliğini maksimize ederek “üret-kullan-at” yerine “üret-kullan-geri dönüştür” prensibini savunur.

---

9. Yüksek teknoloji sanayilerinin (ICT, Biyoteknoloji vb.) üniversiteler ve araştırma merkezleriyle iç içe olduğu, bilgi akışının hızlı gerçekleştiği mekânsal oluşumlara ne ad verilir?

A) Organize Sanayi Bölgeleri B) Serbest Bölgeler C) Teknoparklar (Teknopoller) D) Sanayi Odakları E) Lojistik Köyler

Cevap: C Açıklama: Teknoparklar, Ar-Ge faaliyetlerinin sanayi üretimine dönüştürüldüğü yenilikçi kümelenme alanlarıdır.

---

10. Bir ülkede sanayinin toplam istihdam ve hasıla içindeki payının azalması, buna karşılık hizmetler sektörünün yükselmesi sürecini ifade eden kavram hangisidir?

A) Sanayileşme B) Sanayisizleşme (De-industrialization) C) Kalkınma D) Modernleşme E) Urbanizasyon

Cevap: B Açıklama: Gelişmiş ülkelerde üretimin otomasyona geçmesi veya az gelişmiş ülkelere kaymasıyla sanayi istihdamının düşmesi sürecidir.

---

11. Türkiye’de sanayi tesislerinin belirli bir plan dahilinde, ortak arıtma, enerji ve yol gibi altyapı hizmetlerinden yararlanarak toplandığı bölgelere ne ad verilir?

A) Serbest Bölgeler B) Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) C) Endüstri Bölgeleri D) Sanayi Siteleri E) Teknoloji Geliştirme Bölgeleri

Cevap: B Açıklama: OSB’ler, Türkiye’de sanayinin disipline edilmesi ve çevre kirliliğinin önlenmesi amacıyla oluşturulan planlı alanlardır.

---

12. Türkiye sanayi coğrafyası incelendiğinde, sanayinin yaklaşık %60’ının toplandığı bölge aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ege Bölgesi B) İç Anadolu Bölgesi C) Marmara Bölgesi D) Akdeniz Bölgesi E) Karadeniz Bölgesi

Cevap: C Açıklama: Marmara Bölgesi; ulaşım avantajı, geniş pazar hacmi, sermaye ve kalifiye işgücü sayesinde Türkiye sanayisinin merkezidir.

---

13. Aşağıdaki faktörlerden hangisi, sanayide yer seçiminde “beşeri” bir faktör olarak değerlendirilir?

A) Su kaynaklarına yakınlık B) İklim koşulları C) Hammaddeye yakınlık D) İşgücü ve Sermaye E) Yer şekilleri

Cevap: D Açıklama: İşgücü, sermaye, ulaşım ve pazar beşeri faktörlerdir; iklim, hammadde ve su ise doğal faktörlerdir.

---

14. Bir ürünün tasarım, üretim ve pazarlama aşamalarının farklı ülkelerde gerçekleştirildiği küresel organizasyon yapısına ne ad verilir?

A) Yerel Üretim B) Küresel Değer Zinciri C) İthal İkame D) Devletçilik E) Proteksiyonizm (Korumacılık)

Cevap: B Açıklama: Küresel değer zinciri, üretim süreçlerinin dünya geneline yayılarak maliyet ve verimlilik optimizasyonu yapılmasını ifade eder.

---

15. Sanayi coğrafyasında “Delokalizasyon” (Üretimin Kayması) kavramı neyi ifade eder?

A) Sanayinin şehir merkezinde toplanmasını B) Yerel üretimin artırılmasını C) Üretimin yüksek maliyetli bölgelerden, ucuz işgücü ve hammadde sunan bölgelere taşınmasını D) Fabrikaların tamamen kapatılmasını E) Tarımsal faaliyetlerin sanayiye dönüştürülmesini

Cevap: C Açıklama: Genellikle gelişmiş ülkelerdeki fabrikaların, maliyet avantajı için gelişmekte olan ülkelere taşınması sürecidir.