HİDROGRAFYA DERS NOTLARI

Ünite 1: Hidrografyanın Tanımı, Konusu ve Bölümleri

Hidrografya, hidrosferi (su küre) inceler. Hidroloji biliminden veriler alırken, bu verileri coğrafi bakış açısıyla (dağılış, ilgi, sebep-sonuç) analiz eder.

• Okyanusağrafya (Oşinografi): Okyanus ve denizleri inceler.
• Potamoloji: Akarsuları inceler.
• Limnoloji: Gölleri inceler.
• Hidrojeoloji: Yer altı sularını inceler.
• Glasiyoloji: Buzulları inceler.

Ünite 2: Hidrolojik Döngü (Su Döngüsü)

Yeryüzündeki su miktarının sabit kaldığı, ancak suyun sürekli hal ve yer değiştirdiği kapalı bir sistemdir. Döngünün motoru Güneş enerjisi ve yerçekimidir.

• Su Bilançosu Denklemi: Bir havzaya giren ve çıkan suyun dengesidir:P=E+R+ΔS(Burada P: Yağış, E: Evapotranspirasyon (Buharlaşma+Terleme), R: Akış, ΔS: Depolamadaki değişimdir.)
• Evapotranspirasyon: Suyun sıvı halden gaz haline geçerek atmosfere dönmesidir. Bitkilerin terlemesi bu süreçte büyük rol oynar.

---

Ünite 3: Okyanuslar ve Denizler

Yeryüzünün %71’i sularla kaplıdır ve bu suların %97’si okyanus ve denizlerdeki tuzlu sulardır.

• Kıta Sahanlığı (Şelf): Kıyıdan itibaren 200 metre derinliğe kadar olan, biyoçeşitliliğin ve ekonomik faaliyetlerin en yoğun olduğu alandır.
• Deniz Türleri:
  • Kenar Deniz: Okyanusların kıyısında, adalarla ayrılmış denizler (Örn: Japon Denizi).
  • İç Deniz: Okyanuslara sadece dar boğazlarla bağlı olan denizler (Örn: Akdeniz, Kızıldeniz).

Ünite 4: Deniz Suyunun Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri

Deniz suyu, içerisinde birçok çözünmüş mineral barındıran karmaşık bir çözeltidir.

• Tuzluluk: 1000 gram deniz suyunda çözünmüş mineral miktarıdır (%o​ ile gösterilir). Ortalama tuzluluk %o​35’tir. Ekvator’dan kutuplara doğru buharlaşma azaldığı için tuzluluk da azalır.
• Sıcaklık: Denizlerde sıcaklık esas olarak güneş ışınlarının geliş açısına bağlıdır. Işığın ulaşamadığı derinliklerde sıcaklık hızla düşer (Termoklin tabakası).
• Yoğunluk (ρ): Tuzluluk ve basınç arttıkça yoğunluk artar; sıcaklık arttıkça yoğunluk azalır.

---

Ünite 5: Deniz ve Okyanus Hareketleri

Sular statik değildir; dalgalar, akıntılar ve gel-gitler ile sürekli hareket halindedir.

• Dalgalar: Temel kaynağı rüzgarlardır. Su molekülleri dairesel bir hareket yapar; su kütlesi aslında ilerlemez, sadece enerji taşınır.
• Akıntılar: Sürekli rüzgarlar (Alizeler, Batı Rüzgarları), yoğunluk farkı ve seviye farkı nedeniyle oluşur. Gulf Stream (sıcak) ve Labrador (soğuk) akıntıları iklim üzerinde devasa etkilere sahiptir.
• Gel-Git (Med-Cezir): Ay ve Güneş’in çekim gücüyle deniz seviyesindeki periyodik yükselme ve alçalmalardır.

Ünite 6: Akarsu Hidrografyası (Potamoloji)

Akarsular, yeryüzünü şekillendiren en dinamik unsurlardır.

• Akarsu Havzası: Bir akarsuyun kollarını ve ana yatağını içine alan, sularını topladığı alandır. İki havzayı ayıran sınıra Su Bölümü Çizgisi denir.
• Debi (Akım): Akarsu yatağının belirli bir kesitinden bir saniyede geçen su miktarıdır (m3/sn). Formülü şöyledir:Q=A⋅vˉ(Burada Q: Debi, A: Kesit alanı, vˉ: Ortalama akış hızıdır.)
• Rejim: Akarsuyun yıl içindeki akım değişimleridir. Yağış rejimiyle doğrudan ilişkilidir.

Ünite 7: Göller Hidrografyası (Limnoloji)

Karalar üzerindeki durgun su kütleleridir. Göllerin su kimyası (tatlı, tuzlu, sodalı, acı), dışarıya akışının olup olmamasına (gideğen/ayak) bağlıdır.

• Oluşumlarına Göre Göller: * Tektonik: Yer kabuğu hareketleriyle oluşan çanaklarda (Örn: Tuz Gölü, Baykal).
  • Karstik: Eriyen kayaçlar üzerindeki çukurlarda (Örn: Salda).
  • Volkanik: Krater veya kalderalarda (Örn: Nemrut Krater Gölü).
  • Set Gölleri: Heyelan, lav veya alüvyonların bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşur.

---

Sınav İçin Kritik Terimler

• Freatik Seviye: Yer altı suyunun en üst sınırı.
• Haloklin: Derinliğe bağlı olarak tuzluluğun hızla değiştiği katman.
• Eküidans: Akarsuların yıl içindeki en düşük ve en yüksek akımları arasındaki fark.

Ünite 8: Yer Altı Suları (Hidrojeoloji)

Yer kabuğunun üst kısımlarındaki boşlukları ve çatlakları dolduran suları inceler.

• Porozite (Gözeneklilik): Bir kayaç veya toprak kütlesindeki boşlukların toplam hacme oranıdır. Genellikle yüzde (%) ile ifade edilir.
• Permeabilite (Geçirimlilik): Boşlukların birbirleriyle bağlantılı olması sonucu suyun iletilebilme yeteneğidir.
• Akifer: Suyu depolayabilen ve iletebilen jeolojik birimlerdir.
  • Serbest (Basınçsız) Akifer: Üst sınırı yer altı su seviyesi olan akiferdir.
  • Basınçlı (Sanataryen) Akifer: İki geçirimsiz tabaka arasında kalan ve suyun atmosfer basıncından daha yüksek bir basınç altında olduğu akiferdir.
• Darcy Yasası: Yer altı suyunun akış hızını belirleyen temel fiziksel yasadır:v=K⋅dldh​(Burada v akış hızı, K hidrolik iletkenlik katsayısı, dh/dl ise hidrolik eğimdir.)

---

Ünite 9: Kaynak Sistemleri

Yer altı suyunun kendiliğinden yeryüzüne çıktığı noktalardır. Jeolojik yapıya göre sınıflanırlar:

• Vadi (Yamaç) Kaynağı: Yer altı su seviyesinin bir vadi yamacı tarafından kesilmesiyle oluşur.
• Fay Kaynağı: Kırık hatları boyunca derinlerden gelen sulardır; genellikle mineralce zengindir.
• Karstik Kaynaklar (Voklüz): Kalkerli arazilerde, yer altı nehirlerinin yeryüzüne çıktığı debisi yüksek kaynaklardır.
• Artezyen Kaynağı: Basınçlı akiferlerin insan müdahalesi (sondaj) ile yüzeye çıkmasıdır.

---

Ünite 10: Buzul Hidrografyası (Glasiyoloji)

Dünyadaki tatlı suyun yaklaşık %70’i buzullarda depolanmıştır.

• Kalıcı Kar Sınırı (Toktağan Kar): Sıcaklığın yıl boyunca karın erimesine izin vermediği alt sınırdır. Ekvator’dan kutuplara doğru bu sınır deniz seviyesine iner.
• Buzul Türleri:
  • Sirk Buzulu: Dağ yamaçlarındaki çanaklarda biriken küçük buzullar.
  • Vadi Buzulu: Bir vadiyi doldurarak aşağı doğru hareket eden buz dilleri.
  • Örtü Buzulu (Inlandsis): Antarktika ve Grönland gibi kıta ölçeğinde geniş alanları kaplayan buzullar.
• Buzul Hareket Mekanizması: Buzullar kendi ağırlıkları altında plastik bir akış sergiler. Üst kısımlarda krevasadı verilen derin çatlaklar oluşur.

---

Ünite 11 ve 12: Havza Morfometrisi ve Analizi

Bir akarsu havzasının geometrik özelliklerinin sayısal olarak ifade edilmesidir. Bu analizler taşkın tahmini ve su yönetimi için hayati önem taşır.

• Drenaj Yoğunluğu (Dd​): Havzadaki tüm akarsu uzunluklarının toplamının, havza alanına oranıdır:Dd​=A∑L​
• Akarsu Sıralama (Strahler Yöntemi): Akarsu ağının hiyerarşisini belirler. İki 1. derece kol birleşince 2. derece kolu oluşturur.
• Havza Şekli: Havzanın dairesel veya uzun olması, suların toplama merkezine ulaşma hızını ve dolayısıyla taşkın riskini etkiler.

---

Ünite 13: Türkiye’nin Hidrografik Özellikleri

Türkiye, yer şekilleri ve iklim çeşitliliği nedeniyle farklı hidrografik özelliklere sahip havzalara bölünmüştür.

• Açık Havzalar: Sularını denizlere ulaştırabilenler (Karadeniz, Akdeniz, Ege ve Marmara havzaları). Fırat ve Dicle (Basra Körfezi’ne dökülürler) en büyük açık havza nehirlerimizdir.
• Kapalı Havzalar: Yer şekilleri nedeniyle denize ulaşamayan sular (Konya Kapalı Havzası, Van Gölü Havzası, Tuz Gölü Havzası).
• Su Potansiyeli: Türkiye “su zengini” bir ülke değildir; “su stresi” sınırında bir ülkedir. Bu durum, suyun verimli kullanılmasını zorunlu kılar.

---

Ünite 14: Su Kaynaklarının Yönetimi ve Sürdürülebilirlik

Küresel iklim değişikliği ve nüfus artışı altında suyun korunması stratejilerini kapsar.

• Entegre Havza Yönetimi: Bir havzanın ekolojik, sosyal ve ekonomik boyutlarıyla bir bütün olarak yönetilmesidir.
• Su Kirliliği: Noktasal (sanayi atıkları) ve yayılı (tarımsal gübreler) kirlilik kaynakları su ekosistemlerini tehdit eder.
• Sanal Su: Bir ürünün üretim aşamasından tüketimine kadar harcanan toplam su miktarıdır (Örn: 1 fincan kahve için 140 litre su).

---

Sınavda Çıkabilecek Kritik Analizler

• Darcy Yasası’nın mantığı: Akış hızının hidrolik eğimle doğru orantılı olduğu unutulmamalıdır.
• Strahler sıralama sistemi: İki farklı dereceden kol birleşirse (Örn: 1 ve 2), derecenin değişmediği (yine 2 kaldığı) bilgisi sıkça sorulur.
• Türkiye’nin havzaları: Fırat ve Dicle’nin sınır aşan sular statüsü ve kapalı havzaların oluşum nedenleri (dağların uzanışı) temel sorulardır.

Hidrografya (Ünite 8-14) Kapsamlı Deneme Sınavı

1. Bir kayaç veya toprak kütlesinin içerisindeki boşlukların toplam hacme oranını ifade eden ve genellikle yüzde (%) ile belirtilen terim aşağıdakilerden hangisidir?

A) Permeabilite B) Porozite (Gözeneklilik) C) Transmisivite D) Hidrolik İletkenlik E) Doygunluk Derecesi

Cevap: B Açıklama: Porozite, bir materyalin ne kadar su depolayabileceğini belirleyen hacimsel bir değerdir.

---

2. İki geçirimsiz tabaka arasında kalan ve suyun atmosfer basıncından daha yüksek bir basınç altında bulunduğu akifer tipi aşağıdakilerden hangisidir?

A) Serbest Akifer B) Basınçsız Akifer C) Basınçlı (Konfine) Akifer D) Freatik Akifer E) Alüvyon Akifer

Cevap: C Açıklama: Basınçlı akiferlerde su, üstteki geçirimsiz tabaka nedeniyle sıkışmış haldedir ve sondaj yapıldığında su kendiliğinden yükselebilir.

---

3. Yer altı suyunun akış hızının, hidrolik eğim ve hidrolik iletkenlik ile doğru orantılı olduğunu ortaya koyan temel fiziksel yasa hangisidir?

A) Bernoulli Yasası B) Newton Yasası C) Darcy Yasası D) Kepler Yasası E) Boyle-Mariotte Yasası

Cevap: C Açıklama: Darcy Yasası, yer altı sularının hareketini matematiksel olarak açıklayan hidrografyanın en temel formülüdür.

---

4. Kalkerli (kireçtaşlı) bölgelerde yer altındaki geniş galeri ve mağaraların içindeki suların, debisi oldukça yüksek bir şekilde yeryüzüne çıktığı kaynak türüne ne ad verilir?

A) Artezyen Kaynağı B) Fay Kaynağı C) Yamaç Kaynağı D) Karstik Kaynak (Voklüz) E) Gayzer

Cevap: D Açıklama: Voklüzler, karstik topoğrafyanın tipik bir özelliği olup, yer altı nehirlerinin boşalma noktalarıdır.

---

5. Buzul oluşumu için gerekli olan, sıcaklığın yıl boyunca karın erimesine izin vermediği alt sınıra ne ad verilir?

A) Buzul Dili B) Moren Hattı C) Kalıcı Kar (Toktağan Kar) Sınırı D) Krevas Hattı E) Buzul Sirki

Cevap: C Açıklama: Bu sınır Ekvator’da 5000 metrenin üzerindeyken, kutuplarda deniz seviyesine kadar iner.

---

6. Antarktika ve Grönland gibi devasa kara kütlelerini tamamen kaplayan, binlerce metre kalınlığa ulaşabilen buzul tipine ne ad verilir?

A) Sirk Buzulu B) Vadi Buzulu C) Örtü Buzulu (Inlandsis) D) Takke Buzulu E) Dağ Buzulu

Cevap: C Açıklama: Örtü buzulları, yer şekillerinden bağımsız olarak tüm bir kıtayı veya adayı kaplayan en büyük buzul formudur.

---

7. Bir akarsu havzasındaki tüm akarsu kollarının toplam uzunluğunun, havzanın toplam alanına bölünmesiyle elde edilen morfometrik değer hangisidir?

A) Havza Genişliği B) Drenaj Yoğunluğu C) Akış Katsayısı D) Taşkın Riski E) Havza Şekli

Cevap: B Açıklama: Drenaj yoğunluğu yüksek olan havzalar, yağış sularını daha hızlı toplama ve iletme eğilimindedir.

---

8. Strahler yöntemine göre yapılan akarsu sıralamasında; iki tane 2. derece kolun birleşmesi sonucunda oluşan yeni kolun derecesi kaç olur?

A) 1. Derece B) 2. Derece C) 3. Derece D) 4. Derece E) Derece değişmez

Cevap: C Açıklama: Strahler sisteminde aynı dereceden iki kol birleşirse derece bir artar. Farklı dereceler birleşirse büyük olanın derecesi korunur.

---

9. Şekli dairesel (yuvarlak) olan bir havzanın, uzun (dikdörtgen) bir havzaya göre en temel hidrografik farkı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Su kaybı daha azdır. B) Taşkın dalgası toplama merkezine daha kısa sürede ve daha şiddetli ulaşır. C) Akarsu boyları daha uzundur. D) Buharlaşma oranı daha düşüktür. E) Yer altı su beslenmesi daha fazladır.

Cevap: B Açıklama: Dairesel havzalarda kollar merkeze benzer mesafededir, bu da suların aynı anda merkeze ulaşıp taşkın riskini artırmasına neden olur.

---

10. Türkiye’nin en büyük açık havza nehirleri olan ve Basra Körfezi’ne dökülen nehir çifti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kızılırmak – Yeşilırmak B) Sakarya – Susurluk C) Fırat – Dicle D) Seyhan – Ceyhan E) Aras – Kura

Cevap: C Açıklama: Fırat ve Dicle, Türkiye’nin sınır aşan en önemli su kaynaklarıdır ve Basra Körfezi üzerinden Hint Okyanusu’na ulaşırlar.

---

11. Aşağıdaki göllerden hangisi Türkiye’nin en büyük “Kapalı Havza” gölüdür ve denize akışı yoktur?

A) Beyşehir Gölü B) Eğirdir Gölü C) Van Gölü D) Manyas Gölü E) Sapanca Gölü

Cevap: C Açıklama: Van Gölü, çevresindeki dağların yüksekliği ve tektonik yapısı nedeniyle sularını denize ulaştıramayan dev bir kapalı havzadır.

---

12. Bir ülkenin kişi başına düşen yıllık yenilenebilir su miktarı 1000 – 1700 m3 arasında ise bu durum uluslararası literatürde nasıl tanımlanır?

A) Su Zengini B) Su Azlığı C) Su Stresi D) Su Fakiri E) Mutlak Su Kıtlığı

Cevap: C Açıklama: Türkiye, mevcut potansiyeli ile “su stresi” yaşayan ülkeler grubunda yer almaktadır.

---

13. Bir sanayi tesisinden veya bir kanalizasyon borusundan doğrudan su kaynağına deşarj edilen kirlilik türüne ne ad verilir?

A) Yayılı Kirlilik B) Noktasal Kirlilik C) Atmosferik Kirlilik D) Doğal Kirlilik E) Termal Kirlilik

Cevap: B Açıklama: Çıkış noktası belli olan ve kontrolü daha kolay olan kirlilik kaynaklarına “Noktasal Kirlilik” denir.

---

14. Bir fincan kahve veya bir adet tişört üretilirken tüketilen toplam su miktarını ifade eden modern su yönetimi kavramı hangisidir?

A) Mavi Su B) Yeşil Su C) Gri Su D) Sanal Su (Su Ayak İzi) E) Faydalı Su

Cevap: D Açıklama: Sanal su, bir ürünün tüm tedarik zinciri boyunca gizli olarak tükettiği toplam suyu temsil eder.

---

15. Basınçlı bir akiferin delinmesi sonucu suyun kendi iç basıncıyla (pompa gerektirmeden) fışkırarak yüzeye çıktığı yapay su çıkış noktasına ne ad verilir?

A) Gayzer B) Artezyen C) Voklüz D) Freatik Kuyu E) Drenaj Kanalı

Cevap: B Açıklama: Artezyenler, özellikle tarımsal sulama için basınçlı akiferlerden su çekmek amacıyla kullanılan insan yapımı sistemlerdir.