EKOSİSTEM COĞRAFYASI DERS NOTLARI

Ünite 1: Ekosistem Kavramı, Temel Tanımlar ve Hiyerarşi

Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan canlılar (biyotik) ile bunların cansız çevrelerinin (abiyotik) karşılıklı etkileşimiyle oluşan işlevsel bir bütündür. Terim ilk kez 1935’te A.G. Tansley tarafından kullanılmıştır.

• Ekolojik Hiyerarşi: Bilimsel çalışmalarda organizasyon şu sırayı takip eder:
  • Organizma: Tek bir birey.
  • Popülasyon: Aynı türden bireylerin belirli bir alandaki topluluğu.
  • Komünite: Belirli bir alanda yaşayan farklı türlerin (popülasyonların) birleşimi.
  • Ekosistem: Komünite + Cansız çevre.
  • Biyom: Benzer iklim ve bitki örtüsüne sahip geniş ekosistem tipleri.
  • Biyosfer: Dünyadaki tüm canlı yaşam alanı.
• Ekolojinin Bölümleri:
  • Otekoloji (Autecology): Tek bir türün çevresiyle ilişkisini inceler.
  • Sinekoloji (Synecology): Bir topluluğun (komünitenin) çevresiyle ilişkisini inceler.

---

Ünite 2: Enerji Akışı ve Besin Zinciri

Ekosistemde enerji akışı tek yönlüdür ve termodinamik yasalarına (Termodinamiğin 1. ve 2. Kanunları) göre gerçekleşir. Enerji yok olmaz, sadece form değiştirir.

• Üreticiler (Ototroflar): Fotosentez yoluyla güneş enerjisini kimyasal enerjiye çeviren bitkiler. Ekosistemin enerji giriş kapısıdır.
• Tüketiciler (Heterotroflar): Enerjiyi hazır alanlar (Otçullar, Etçiller, Hepçiller).
• Ayrıştırıcılar (Saprofitler): Ölü organik maddeleri inorganik bileşiklere dönüştürerek madde döngüsünü tamamlarlar.
• %10 Yasası (Ekolojik Piramit): Her bir beslenme basamağında (trofik düzey) bir üst kata enerjinin sadece yaklaşık %10’u aktarılır. Geri kalan %90 ısı olarak çevreye yayılır veya metabolik işlerde kullanılır.
• Biyolojik Birikim: Besin zincirinin üst basamaklarına çıkıldığında (insan, kartal vb.) vücutta biriken zehirli madde (DDT, ağır metaller) miktarı artar.

---

Ünite 3: Biyojeokimyasal Döngüler

Ekosistemde madde döngüleri süreklidir. Madde, canlı ve cansız ortam arasında sürekli yer değiştirir.

• Karbon Döngüsü (CO2​): Atmosferdeki karbonun ana kaynağı solunum, yanma ve volkanizmadır. Fotosentez ile atmosferden çekilir, fosilleşme ile yer altında (kömür, petrol) depolanır.
• Azot Döngüsü (N2​): Atmosferin %78’i azottur ancak canlılar bunu doğrudan kullanamaz.
  • Fiksasyon (Bağlama): Şimşek veya baklagil köklerindeki bakterilerle azotun toprağa geçmesi.
  • Nitrifikasyon: Amonyağın nitrit ve nitrata (NO3−​) dönüşmesi.
  • Denitrifikasyon: Topraktaki azotun tekrar gaz formuna dönüp atmosfere verilmesi.
• Fosfor Döngüsü: Diğer döngülerin aksine atmosferik bir aşaması yoktur. Kaynak kayalardır; erozyon ve çözünme ile suya/toprağa karışır.

---

Ünite 4: Biyolojik Çeşitlilik (Biyoçeşitlilik)

Biyoçeşitlilik üç düzeyde ele alınır: Genetik çeşitlilik, Tür çeşitliliği ve Ekosistem çeşitliliği.

• Tür Zenginliği: Bir bölgedeki toplam tür sayısıdır. Ekvator’dan kutuplara gidildikçe tür zenginliği azalır.
• Biyoçeşitlilik Sıcak Noktaları (Hotspots): Hem tür çeşitliliği bakımından çok zengin hem de ciddi tehdit altında olan (endemik türlerin yoğun olduğu) bölgelerdir.
• Endemizm: Belirli bir bölgeye özgü, dünyanın başka yerinde bulunmayan türlerdir (Örn: Toros Sediri).

---

Ünite 5: Ekosistemi Etkileyen Çevresel Faktörler

Canlıların dağılışını ve hayatta kalmasını belirleyen temel sınırlayıcılar:

1. Abiyotik (Cansız) Faktörler:
   • Işık: Fotosentezin motorudur. Işık isteğine göre bitkiler Helyofit (ışık seven) ve Skiyofit (gölge seven) olarak ayrılır.
   • Sıcaklık: Metabolizmayı belirler. En kritik sınırlayıcıdır.
   • Su ve Nem: Hücre yapısı için zorunludur.
2. Liebig’in Minimum Yasası: Bir canlı için gerekli olan faktörlerden hangisi en az miktardaysa, o canlının gelişimini ve yayılışını o faktör sınırlar.
3. Shelford’un Tolerans Yasası: Bir canlının her çevresel faktöre karşı bir minimum ve maksimum dayanma sınırı (tolerans aralığı) vardır.

---

Ünite 6 ve 7: Karasal Ekosistemler (Biyomlar)

Yeryüzündeki biyomların dağılışını temel olarak Sıcaklık ve Yağış belirler.

Biyom Tipi	İklim Özelliği	Bitki ve Toprak Yapısı	Önemli Türler
Tropikal Yağmur Ormanları	Her mevsim sıcak ve yağışlı.	Geniş yapraklı, her dem yeşil ormanlar. Toprak: Latosol (verimsiz).	Epifit bitkiler, jaguarlar, maymunlar.
Savan	Tropikal altı, yazları yağışlı.	Uzun boylu otlar ve tek tük ağaçlar (Baobab).	Zürafa, aslan, zebra.
Çöl	Aşırı kurak, günlük sıcaklık farkı yüksek.	Dikenli bitkiler, kaktüsler. Su depolayan dokular.	Deve, akrep, kemirgenler.
Ilıman Yaprak Döken Ormanlar	Nemli ılıman iklim.	Sonbaharda yaprak döken ağaçlar. Toprak: Kahverengi orman toprağı.	Geyik, ayı, sincap.
Tayga (Boreal Ormanlar)	Sert karasal, kışlar çok soğuk.	İğne yapraklı ormanlar. Toprak: Podzol.	Kurt, sığın (Moose), vaşak.
Tundra	Kutup altı, toprak yılın çoğu donmuş (Permafrost).	Ağaçsız; sadece yosun ve likenler.	Ren geyiği, misk öküzü.

---

Kritik Terimler Sözlüğü (Sınavda Çıkabilir)

• Biyokütle (Biomass): Belirli bir zamanda bir alandaki canlıların toplam organik ağırlığı.
• Ekoton: İki farklı ekosistemin karşılaştığı geçiş bölgesi (Örn: Orman ile çayır arası). Tür çeşitliliği burada fazladır.
• Ekolojik Niş: Bir canlının ekosistemdeki “işi” veya “rolü” (beslenme, üreme, yuva yapma vb.).
• Habitat: Bir canlının “adresi” (doğal olarak yaşadığı ve ürediği yer).

Ünite 8: Su (Akuatik) Ekosistemleri

Su ekosistemleri, tuzluluk oranına göre temel olarak ikiye ayrılır: Denizel (Tuzlu) ve Tatlı Su ekosistemleri.

• Deniz Ekosistemleri: Yeryüzünün %71’ini kaplar. Derinliğe ve ışık geçirgenliğine göre zonlara ayrılır:
  • Fotik (Işıklı) Zon: İlk 200 metre. Fotosentezin yapıldığı, biyoçeşitliliğin en yüksek olduğu alandır.
  • Afotik (Işıksız) Zon: Işığın ulaşmadığı derinlikler. Burada kemosentetik canlılar yaşar.
  • Bentik (Taban) ve Pelajik (Su kolonu): Yaşamın dikey dağılımını ifade eder.
• Tatlı Su Ekosistemleri: * Lentik (Durgun): Göller ve bataklıklar.
  • Lotik (Akarsu): Nehirler ve çaylar. Akış hızı ve oksijen oranı temel sınırlayıcıdır.
• Haliçler (Estuaries): Tatlı ve tuzlu suyun karıştığı, besin maddesi bakımından çok zengin olan ekotonalanlarıdır.

---

Ünite 9: Ekolojik Süksesyon (Sıralı Değişim)

Bir ekosistemde zaman içinde tür bileşiminin yönlü ve aşamalı olarak değişmesi sürecidir.

• Primer (Birincil) Süksesyon: Daha önce hiç canlı yaşamının bulunmadığı alanlarda (çıplak kaya, yeni oluşmuş volkanik ada) başlar.
  • Öncü Türler: Likeler ve yosunlar (kayayı toprağa çevirirler).
• Sekonder (İkincil) Süksesyon: Mevcut bir ekosistemin bozulmasından (yangın, sel, tarım) sonra, toprağın yerinde kaldığı alanlarda başlar. Birincil süksesyondan çok daha hızlı gerçekleşir.
• Klimaks: Süksesyonun ulaştığı son kararlı aşama. İklim ve toprakla dengeli olan olgun ekosistem yapısıdır.

---

Ünite 10: Ekosistemlere İnsan Müdahalesi (Antropojenik Etkiler)

İnsan faaliyetleri, ekosistemlerin madde döngüsünü ve enerji akışını bozar.

• Eutrofizasyon (Ötrofikasyon): Tarımsal gübreler (Azot ve Fosfor) nedeniyle sularda alglerin aşırı çoğalması, oksijenin tükenmesi ve su canlılarının ölmesi sürecidir.
• Habitat Parçalanması: Yol veya yerleşim nedeniyle ekosistemin bölünmesi, “kenar etkisi” (edge effect) yaratarak türlerin neslini tehlikeye sokar.
• Yabancı (İstilacı) Türler: Bir bölgeye ait olmayan türlerin getirilmesi, yerli türlerin yok olmasına neden olur.

---

Ünite 11: Küresel İklim Değişimi ve Ekosistemler

CO2​ ve CH4​ (metan) gibi sera gazlarının artışı, ekosistemlerin dengesini temelden sarsar.

• Fenolojik Kaymalar: Çiçeklenme veya göç zamanlarının değişmesi. Bu durum, tozlaşma yapan böceklerle bitkiler arasındaki senkronizasyonu bozar.
• Tür Göçleri: Türler, ısınan dünyada daha yüksek enlemlere (kutuplara) veya daha yüksek rakımlara (dağ zirvelerine) doğru çekilmektedir.
• Mercan Ağarması: Deniz suyu sıcaklığındaki 1-2 derecelik artış bile mercanların üzerindeki simbiyotik algleri kovmasına ve mercan ölümlerine neden olur.

---

Ünite 12 ve 13: Biyoçeşitliliğin Korunması ve Uluslararası Sözleşmeler

Koruma stratejileri iki ana başlıkta toplanır:

• In-situ (Yerinde) Koruma: Canlıyı kendi doğal yaşam alanında korumak (Milli parklar, tabiatı koruma alanları).
• Ex-situ (Gurbette) Koruma: Canlıyı yapay ortamlarda korumak (Botanik bahçeleri, hayvanat bahçeleri, tohum bankaları).

Önemli Sözleşmeler (Sınavda Kesin Sorulur):

1. RAMSAR Sözleşmesi: Özellikle su kuşları yaşama ortamı olarak uluslararası öneme sahip sulak alanlarınkorunması.
2. CITES Sözleşmesi: Nesli tehlikedeki yabani hayvan ve bitki türlerinin uluslararası ticaretine kısıtlama getirilmesi.
3. Biyoçeşitlilik Sözleşmesi (CBD): Rio Dünyası Zirvesi’nde imzalanan, biyoçeşitliliğin korunmasını amaçlayan ana sözleşme.

---

Ünite 14: Ekosistem Hizmetleri ve Sürdürülebilir Yönetim

Doğanın insana sunduğu ücretsiz faydalardır. Dört ana grupta incelenir:

1. Tedarik Hizmetleri: Gıda, su, odun, hammadde.
2. Düzenleyici Hizmetler: İklim düzenleme, suyun arıtılması, tozlaşma, sel kontrolü.
3. Kültürel Hizmetler: Rekreasyon, estetik değerler, dini ve manevi önem.
4. Destekleyici Hizmetler: Fotosentez, toprak oluşumu, besin döngüsü (diğer tüm hizmetlerin temelidir).

---

Kritik Analiz Notları (Sınav Tüyosu)

• Ötrofikasyon sorusunda genellikle neden olan elementler (Nitrato ve Fosfat) sorulur.
• Süksesyon sorularında “Toprak var mı yok mu?” ayrımına dikkat et (Toprak varsa Sekonder).
• Ekoton alanlarında tür çeşitliliğinin fazla, ancak birey sayısının az olduğunu unutma.
• Mercanlar su ekosistemlerinin “yağmur ormanları” olarak nitelendirilir, en yüksek tür zenginliği buradadır.

Ekosistem Coğrafyası Kapsamlı Deneme Sınavı

1. Ekosistem içerisinde türlerin karşılıklı etkileşimini ve topluluk yapısını inceleyen, “Sinekoloji” (Synecology) olarak adlandırılan ekoloji alt dalı temel olarak neyi konu edinir?

A) Tek bir bireyin çevresiyle olan ilişkisini B) Belirli bir alandaki farklı popülasyonların oluşturduğu toplulukların çevreyle ilişkisini C) Sadece cansız çevre faktörlerinin dağılışını D) Genetik çeşitliliğin evrimsel sürecini E) Küresel enerji bütçesinin matematiksel hesaplamasını

Cevap: B Açıklama: Sinekoloji, komünite (topluluk) düzeyindeki ilişkileri inceler. Tek bir türü inceleyen dal ise “Otekoloji”dir.

---

2. Ekosistemlerdeki enerji akışı ile ilgili aşağıda verilen bilgilerden hangisi “Termodinamiğin 2. Kanunu” (Entropi) ile doğrudan ilişkilidir?

A) Enerji ekosistemde yok olmaz, sadece form değiştirir. B) Enerji akışı güneşten üreticilere, oradan tüketicilere doğru tek yönlüdür. C) Her bir beslenme basamağında enerjinin yaklaşık %90’ı ısı olarak kaybedilir. D) Enerji girişi sadece kemosentez yoluyla gerçekleşir. E) Otçulların sayısı her zaman etçillerden daha fazladır.

Cevap: C Açıklama: Entropi yasasına göre, enerji bir formdan diğerine dönüşürken (beslenme yoluyla aktarılırken) bir kısmı her zaman ısı olarak çevreye yayılır ve kullanılamaz hale gelir (%10 yasasının temelidir).

---

3. Azot döngüsü sırasında, toprakta bulunan amonyağın (NH3​) nitrit ve ardından nitrat (NO3−​) formuna dönüşerek bitkiler tarafından alınabilir hale gelmesi sürecine ne ad verilir?

A) Fiksasyon B) Denitrifikasyon C) Nitrifikasyon D) Amonifikasyon E) Fotosentez

Cevap: C Açıklama: Nitrifikasyon, azotu bitkilerin kökleriyle alabileceği mineral formuna sokan hayati bir bakteriyel süreçtir.

---

4. Daha önce üzerinde hiç canlı yaşamı bulunmayan çıplak kayalar veya yeni oluşmuş volkanik adalar üzerinde liken ve yosunlarla başlayan değişim sürecine ne ad verilir?

A) Sekonder (İkincil) Süksesyon B) Klimaks C) Primer (Birincil) Süksesyon D) Ekolojik Niş Değişimi E) Ötrofikasyon

Cevap: C Açıklama: Toprak tabakasının bulunmadığı, yaşamın sıfırdan başladığı alanlarda gerçekleşen sürece “Primer Süksesyon” denir.

---

5. Tarımsal faaliyetlerde kullanılan kimyasal gübrelerin (Azot ve Fosfor) akarsularla göllere taşınması sonucu, suda alglerin aşırı çoğalması ve oksijenin tükenmesiyle ekosistemin çökmesi süreci aşağıdakilerden hangisidir?

A) Biyolojik Birikim B) Ötrofikasyon C) Fotosentez Verimliliği D) Habitat Parçalanması E) Fenolojik Kayma

Cevap: B Açıklama: Ötrofikasyon, özellikle kapalı su havzalarında (göller, körfezler) kirliliğe bağlı olarak yaşanan en büyük ekolojik felaketlerden biridir.

---

6. İki farklı ekosistemin (örneğin orman ve çayır) karşılaştığı geçiş bölgeleri olan “Ekoton” alanları ile ilgili hangisi “yanlıştır”?

A) Tür çeşitliliği komşu ekosistemlere göre daha fazladır. B) Birey sayısı genellikle daha azdır. C) Çevresel değişimlere karşı toleransı düşük türler yaşar. D) Rekabet bu alanlarda oldukça yoğundur. E) Her iki ekosisteme ait türleri de bünyesinde barındırabilir.

Cevap: C Açıklama: Ekotonlarda tür çeşitliliği fazladır ancak geçiş alanı olduğu için birey sayısı azdır ve burada yaşayan canlılar genellikle toleransı yüksek türlerdir.

---

7. “Bir canlının gelişimi ve yayılışı, ihtiyaç duyduğu faktörlerden (ışık, su, mineral vb.) ortamda en az miktarda bulunan faktör tarafından sınırlandırılır.” Bu ifade aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?

A) Shelford’un Tolerans Yasası B) Liebig’in Minimum Yasası C) Termodinamiğin 1. Kanunu D) Darwin’in Doğal Seçilimi E) %10 Yasası

Cevap: B Açıklama: Minimum Yasası, tarımda gübreleme ve ekosistem analizlerinde kısıtlayıcı faktörü belirlemek için kullanılan temel ilkedir.

---

8. Deniz ekosistemlerinde güneş ışığının ulaştığı, fotosentezin gerçekleştiği ve biyolojik üretimin en yoğun olduğu ilk 200 metrelik derinlik katmanına ne ad verilir?

A) Afotik Zon B) Bentik Bölge C) Fotik (Işıklı) Zon D) Abisall Bölge E) Termoklin Tabakası

Cevap: C Açıklama: Fotik zon, denizlerdeki besin zincirinin başlangıç noktasıdır. Bu derinlikten sonra ışık yetersizliği nedeniyle fotosentez durur.

---

9. İğne yapraklı ağaçlardan oluşan, kışların çok sert geçtiği ve toprak yapısı olarak “Podzol”lerin görüldüğü Boreal orman biyomu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Tundra B) Savan C) Tayga D) Maki E) Tropikal Yağmur Ormanları

Cevap: C Açıklama: Tayga biyomu, Rusya ve Kanada gibi yüksek enlemlerdeki sert karasal iklim bölgelerinin karakteristik orman örtüsüdür.

---

10. 1971 yılında imzalanan ve özellikle su kuşlarının yaşam alanı olan “Sulak Alanların” korunmasını amaçlayan uluslararası sözleşme hangisidir?

A) CITES Sözleşmesi B) Kyoto Protokolü C) RAMSAR Sözleşmesi D) Barselona Sözleşmesi E) Rio Biyoçeşitlilik Sözleşmesi

Cevap: C Açıklama: RAMSAR, Türkiye’nin de taraf olduğu, sulak alanların (göller, bataklıklar, deltalar) korunması konusundaki en önemli uluslararası belgedir.

---

11. Ekosistem hizmetleri sınıflandırmasında; “Toprak oluşumu, besin döngüsü ve fotosentez” gibi diğer tüm hizmetlerin varlığını sürdürmesi için temel teşkil eden grup hangisidir?

A) Tedarik Hizmetleri B) Düzenleyici Hizmetler C) Kültürel Hizmetler D) Destekleyici Hizmetler E) Rekreatif Hizmetler

Cevap: D Açıklama: Destekleyici hizmetler, doğrudan insan faydası olarak görülmese de ekosistemin temel işleyişini sağladığı için en alt ve en kritik katmandır.

---

12. Bir besin zincirinde alt basamaktan üst basamağa doğru gidildikçe, canlıların dokularında biriken zehirli madde (DDT, ağır metaller vb.) miktarının artması durumuna ne ad verilir?

A) Ekolojik Verimlilik B) Biyolojik Birikim (Biyo-akümülasyon) C) Enerji Kaybı D) Nüfus Patlaması E) Adaptasyon

Cevap: B Açıklama: Zehirli maddeler metabolize edilemediği için üst avcıların (kartal, insan vb.) vücudunda en yüksek yoğunluğa ulaşır.

---

13. Karbon döngüsü ile ilgili verilen bilgilerden hangisi karbonun atmosferden “çekilmesini” (azalmasını) sağlar?

A) Orman yangınları ve yanma olayları B) Canlıların solunum yapması C) Volkanik faaliyetler D) Bitkilerin fotosentez yapması E) Ölü organizmaların çürümesi

Cevap: D Açıklama: Fotosentez, atmosferdeki CO2​’yi organik maddeye dönüştürerek karbonu atmosferden temizleyen ana süreçtir.

---

14. Nesli tehlike altında olan yabani hayvan ve bitki türlerinin “uluslararası ticaretini” denetlemek ve kısıtlamak amacıyla oluşturulan sözleşme aşağıdakilerden hangisidir?

A) CITES B) UNESCO C) Greenpeace Antlaşması D) Habitat III E) Montrö Sözleşmesi

Cevap: A Açıklama: CITES, kaçak avcılık ve yasa dışı tür ticaretini engellemek için gümrük kapılarında uygulanan en katı sözleşmedir.

---

15. Bir canlının çevresindeki sıcaklık, nem veya tuzluluk gibi faktörlere karşı dayanabildiği en alt ve en üst sınırlar arasındaki aralığa ne ad verilir?

A) Ekolojik Niş B) Tolerans (Hoşgörü) Aralığı C) Habitat Genişliği D) Popülasyon Yoğunluğu E) Biyolojik Kapasite

Cevap: B Açıklama: Tolerans aralığı ne kadar genişse, canlı o kadar farklı ortamlarda (kozmopolit) yaşayabilir.