Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi 2

ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILAP TARİHİ II ders notları

Bu notlar, Modern Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş felsefesini, siyasal yapılanma sürecini, hukuk reformlarını ve toplumsal dönüşümü kapsamaktadır. Metin boyunca kaynak gösterilmemiş ve doğrudan alıntı yapılmamıştır.

1. ünite Türk İnkılabı

Türk İnkılabı, sadece bir hükümet değişikliği veya basit bir reform hareketi değildir; bir milletin topyekûn çağdaşlaşma ve medeniyet dünyasına dahil olma kararlılığıdır. Kelime anlamı itibarıyla “bir halden başka bir hale dönüşme”yi ifade eden inkılap, Türk tarihinde köklü ve geri dönülemez bir zihniyet değişimini simgeler. Bu hareket, kısa süreli ve genellikle kanlı olan “ihtilal” kavramından, kapsayıcılığı ve zamana yayılan stratejik planlamasıyla ayrılır.

Atatürk’ün liderliğindeki bu süreç, akıl ve bilimin rehberliğinde şekillenmiştir. Türk İnkılabı’nın stratejisi, yapılacak yeniliklerin bir anda değil, toplumun psikolojik ve sosyal hazır bulunuşluk düzeyine göre safhalara ayrılarak uygulanmasıdır. Bu noktada Fransız İhtilali’nin hürriyetçi fikirlerinden ve evrensel insan hakları bildirgelerinden etkilenilmiş olsa da, Türk İnkılabı kendi milli karakterini korumuş ve herhangi bir sınıf kavgasına dayanmadan tüm milleti kucaklamıştır.

İnkılabın en belirgin nitelikleri arasında çağdaşlık, akılcılık, milli hakimiyet ve tam bağımsızlık yer alır. Çağdaşlık, o dönemde tek medeniyet olarak görülen Avrupa medeniyetinin değerlerini benimsemek ve Türk kültürünü bu seviyeye çıkarmaktır. Akılcılık ise, toplumsal sorunların çözümünde dogmalar yerine pozitif bilimlerin kullanılmasını esas alır.

---

2. ünite Siyasal Alandaki Gelişmeler

Yeni devletin siyasi temelleri, egemenliğin kaynağının ilahi otoriteden alınıp halka verilmesiyle atılmıştır. Bu sürecin en kritik durakları şunlardır:

• Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): Milli Mücadele’nin zaferle sonuçlanmasının ardından, Lozan Konferansı öncesinde İstanbul ve Ankara arasındaki ikiliği bitirmek ve milli egemenliği tam anlamıyla tesis etmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu kararla 600 yıllık Osmanlı saltanatı sona ermiş, laik devlet yolunda ilk büyük adım atılmıştır.
• Cumhuriyetin İlanı (29 Ekim 1923): Devletin rejiminin adı konulmuş ve hükümet bunalımlarını aşacak olan kabine sistemine geçilmiştir. Mustafa Kemal Paşa ilk cumhurbaşkanı seçilerek yürütmenin başı olmuştur.
• Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924): Cumhuriyet rejimine karşı eski düzeni canlandırmak isteyen odakların dayanağı haline gelen bu makam, laiklik ilkesi gereği lağvedilmiştir. Aynı gün eğitimde birliği sağlayan Tevhid-i Tedrisat Kanunu da kabul edilmiştir.

Siyasal Yapılanma ve Kurumsallaşma Tablosu

Gelişme	Tarih	Önemli Etkisi
Saltanatın Kaldırılması	1 Kasım 1922	Yönetimdeki çift başlılığı sona erdirdi.
Ankara’nın Başkent Olması	13 Ekim 1923	Yeni devletin merkezini Anadolu’nun kalbine taşıdı.
Cumhuriyetin İlanı	29 Ekim 1923	Rejimin adını ve devlet başkanlığı sorununu çözdü.
Halifeliğin Kaldırılması	3 Mart 1924	Laikleşme sürecini en üst seviyeye çıkardı.

E-Tablolar’a aktar

Bu dönemde çok partili hayata geçiş denemeleri de yapılmıştır. Halk Fırkası’na muhalif olarak kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve daha sonra bizzat Atatürk’ün teşvikiyle açılan Serbest Cumhuriyet Fırkası, dönemin şartları ve rejim karşıtı hareketlerin bu partilerde odaklanması nedeniyle kısa sürede kapatılmıştır.

---

3. ünite Hukuk İnkılabı

Osmanlı döneminde uygulanan çok hukuklu yapı (şer’i, örfi ve azınlık hukukları), modern bir vatandaşlık bilincinin oluşmasına engel teşkil ediyordu. Cumhuriyet idaresi, hukuk birliğini sağlamak ve laik bir adalet sistemi kurmak amacıyla Batı’nın modern yasalarını örnek almıştır.

En önemli hukuki hamle, 17 Şubat 1926’da kabul edilen Türk Medeni Kanunudur. İsviçre’den örnek alınan bu yasa ile aile yapısı modernleştirilmiş; kadınlara miras, şahitlik ve boşanma gibi konularda erkeklerle eşit haklar tanınmıştır. Resmi nikah zorunlu hale getirilmiş, tek eşlilik kuralı benimsenmiştir. Bu kanun, toplumsal hayatta laikleşmenin en güçlü dayanağı olmuştur.

Diğer alanlarda da benzer yenilikler yapılmıştır:

• Türk Ceza Kanunu (1926): İtalya’dan örnek alınarak hazırlanmıştır.
• Türk Ticaret Kanunu (1926): Alman ve İtalyan yasaları temel alınmıştır.
• Hukuk Muhakemeleri Kanunu (1927): İsviçre’den uyarlanmıştır.

Bu reformlar sayesinde Türkiye, dini kurallara dayalı hukuktan, akıl ve toplum ihtiyaçlarını temel alan laik hukuk düzenine geçiş yapmıştır.

---

4. ünite Toplumsal Alanda İnkılaplar

Toplumsal alanda yapılan devrimler, halkın yaşam biçimini ve dış görünüşünü çağdaş dünyayla uyumlu hale getirmeyi amaçlamıştır.

1. Kılık Kıyafet ve Şapka Kanunu (1925): Fesin yerine şapkanın getirilmesi, sadece bir başlık değişikliği değil, çağdaş dünyaya bakış açısının bir sembolüdür.
2. Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması (1925): Halkın dini duygularını sömüren ve hurafeler yayan odakların kapatılmasıyla, sosyal yaşamın rasyonalize edilmesi hedeflenmiştir.
3. Takvim, Saat ve Ölçü Birimlerinde Değişiklik: Miladi takvimin kabulü, uluslararası saat sistemine geçiş ve metrik ölçü birimlerinin (metre, kilo) kullanımıyla dünya ile ekonomik ve ticari entegrasyon sağlanmıştır.
4. Soyadı Kanunu (1934): Toplumsal ve resmi işlemlerdeki karışıklıkları gidermek, vatandaşlara modern bir kimlik kazandırmak ve imtiyaz belirten lakapları kaldırmak amacıyla çıkarılmıştır.

---

5. ünite İnkılaplara Tepkiler

Her büyük değişim hareketi gibi Türk İnkılabı da bazı kesimlerin direnişiyle karşılaşmıştır. Bu tepkiler genellikle dini hassasiyetlerin istismarı veya eski gücünü kaybeden grupların siyasi amaçları etrafında şekillenmiştir.

• Şeyh Said İsyanı (1925): Doğu Anadolu’da çıkan bu isyan, hem dini hem de bölücü bir nitelik taşımıştır. İsyanın bastırılması için Takrir-i Sükun Kanunu çıkarılmış ve İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur.
• İzmir Suikast Girişimi (1926): Eski İttihatçılar ve muhaliflerden oluşan bir grubun Atatürk’e yönelik suikast planıdır. Girişimin önceden haber alınmasıyla sorumlular yargılanmış ve inkılapların korunması konusunda kararlılık sergilenmiştir.
• Menemen Olayı (1930): Derviş Mehmet ve adamlarının “şeriat isteriz” çığlıklarıyla başlattığı bu gerici harekette, Asteğmen Kubilay şehit edilmiştir. Bu olay, devrimlerin henüz tam olarak kökleşmediğini göstermiş ve eğitim faaliyetlerine daha fazla ağırlık verilmesine neden olmuştur.

---

6. ünite Eğitim İnkılabı (1923-1938)

Cumhuriyet’in en öncelikli hedefi, “fikri hür, irfanı hür, vicdanı hür” nesiller yetiştirmektir. Eğitimdeki çok başlılığı bitirmek amacıyla 3 Mart 1924’te çıkarılan Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlanmıştır. Medreseler kapatılmış, laik ve bilimsel bir müfredat benimsenmiştir.

Eğitim alanındaki diğer büyük hamleler şunlardır:

• Maarif Teşkilatı Kanunu (1926): Eğitimin temel yapısını ve kademelerini düzenlemiştir.
• Harf İnkılabı (1 Kasım 1928): Türkçenin yapısına uygun Latin alfabesine geçilmiş, okuma-yazma seferberliği başlatılmıştır.
• Millet Mektepleri: Yeni harfleri tüm halka öğretmek amacıyla açılan yaygın eğitim kurumlarıdır.
• Üniversite Reformu (1933): Darülfünun kapatılarak modern bir bilim yuvası olan İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.

---

7. ünite Kültür İnkılabı

Kültür alanındaki çalışmalar, Türk milletine kendi tarihini ve dilini en doğru şekilde öğretmeyi ve milli bir kimlik inşasını amaçlamıştır. Atatürk’ün “Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli kültürdür” sözü bu sürecin özetidir.

• Türk Tarih Tezi ve Türk Tarih Kurumu (1931): Türklerin dünya tarihindeki yerini, köklerini ve medeniyete katkılarını bilimsel yöntemlerle araştırmak amacıyla kurulmuştur.
• Türk Dil Kurumu (1932): Türkçeyi yabancı kelimelerin boyunduruğundan kurtarmak, sadeleştirmek ve bir bilim dili haline getirmek için çalışmalar yapmıştır.
• Halkevleri (1932): Devrimlerin ruhunu halka yaymak, sanat ve kültürü kırsala taşımak amacıyla açılan toplumsal eğitim merkezleridir.
• Güzel Sanatlar: Resim, heykel ve müzik alanında Batılı standartlarda kurumlar açılmış, sanatçılar devlet tarafından desteklenmiştir.

8. ünite İktisadi İnkılap (Atatürk Dönemi İktisadi Gelişmeler)

Askeri ve siyasi zaferlerin kalıcı olabilmesi için ekonomik bağımsızlığın şart olduğu gerçeği, yeni devletin iktisat politikasının temelini oluşturmuştur. Osmanlı’dan devralınan borç yükü, kapitülasyonların yarattığı tahribat ve nüfusun büyük kısmının savaşlarda kaybedilmesi, iktisadi alanda radikal adımlar atılmasını zorunlu kılmıştır.

1923-1929 yılları arası, özel teşebbüsün desteklendiği liberal bir dönemdir. Bu sürecin en önemli adımı, henüz Cumhuriyet ilan edilmeden toplanan İzmir İktisat Kongresi’dir. Burada “Misak-ı İktisadi” kabul edilerek milli üretimin teşvik edilmesi kararlaştırılmıştır. Tarımda halkı ezen Aşar vergisi kaldırılmış, çiftçiye kredi desteği sağlanmış ve örnek çiftlikler kurulmuştur. Sanayi alanında ise Teşvik-i Sanayi Kanunu ile özel sektör yüreklendirilmiş, Türkiye İş Bankası kurularak finansal altyapı güçlendirilmiştir.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’nın etkisiyle Türkiye, 1930’dan itibaren “Devletçilik” modeline geçmiştir. Bu dönemde Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı uygulanmış; Sümerbank ve Etbank gibi kurumlar aracılığıyla dokuma, şeker, kağıt ve kimya alanlarında büyük fabrikalar açılmıştır. Bu hamleler sayesinde Türkiye, temel tüketim mallarında dışa bağımlılıktan kurtulmaya başlamıştır.

---

9. ünite Atatürk İlkeleri

Türk İnkılabı, birbirini tamamlayan ve çağdaşlaşma hedefine hizmet eden altı temel ilke üzerinde yükselir. Bu ilkeler, 1931’de parti programına girmiş, 1937’de ise anayasal kural haline gelmiştir.

• Cumhuriyetçilik: Devlet yönetiminde milli egemenliğin esas alınması ve yöneticilerin halk tarafından seçilmesidir.
• Milliyetçilik: Kendini Türk hisseden herkesi Türk kabul eden, ırkçılığı reddeden, birleştirici ve bağımsızlıkçı bir anlayıştır.
• Halkçılık: Kanun önünde eşitliği, sınıfsız toplum yapısını ve halkın refahını amaçlayan sosyal adalet prensibidir.
• Devletçilik: Özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devletin bizzat yatırım yaparak kalkınmayı hızlandırmasıdır.
• Laiklik: Din ve devlet işlerinin ayrılması, vicdan hürriyetinin sağlanması ve devlet düzeninin akla ve bilime dayandırılmasıdır.
• İnkılapçılık: Yapılan yeniliklerin korunması ve çağın gerisinde kalmamak için sürekli bir yenilenme içinde olunmasıdır.

---

10. ünite Atatürk Devri Türk Dış Politikası

Yeni Türkiye’nin dış politikası “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesiyle şekillenmiştir. Lozan’dan kalan sorunları barışçı yollarla çözmek ve uluslararası alanda saygın bir yer edinmek temel hedef olmuştur.

Bu dönemde Musul sorunu, nüfus mübadelesi ve yabancı okullar gibi meseleler diplomasi ile çözülmüştür. Türkiye, 1932’de Milletler Cemiyeti’ne üye olmuş; yaklaşan İkinci Dünya Savaşı tehlikesine karşı Balkan Antantı ve Sadabat Paktı’nı kurarak sınır güvenliğini sağlamıştır. Dönemin en büyük diplomatik zaferleri ise Boğazlar üzerinde tam egemenlik sağlayan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Hatay’ın ana vatana katılması sürecidir.

---

11. ünite Atatürk’ten Sonra Türkiye’de Siyaset

Atatürk’ün vefatının ardından İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı ile başlayan bu dönem, hem İkinci Dünya Savaşı’nın etkilerini hem de çok partili hayata geçiş sancılarını içerir. 1945’te kurulan Milli Kalkınma Partisi ve ardından gelen Demokrat Parti, tek parti dönemine yönelik ilk ciddi muhalefeti oluşturmuştur.

1950 seçimleriyle iktidara gelen Demokrat Parti dönemi, 1960 askeri müdahalesi ile sona ermiş; sonrasında 1961 Anayasası ile koalisyonlar ve yeni siyasal dengeler dönemi başlamıştır. 1971 muhtırası ve 1980 darbesi, Türk siyasal hayatındaki kesintileri ve sonrasındaki yeniden yapılanma süreçlerini temsil eder. 2000’li yıllara gelindiğinde ise Avrupa Birliği uyum yasaları çerçevesinde demokratikleşme adımları hız kazanmıştır.

---

12. ünite Atatürk’ten Sonra Ekonomik Gelişmeler

Savaş yıllarında uygulanan Milli Korunma Kanunu ve Varlık Vergisi gibi olağanüstü tedbirler, halkın üzerinde ağır yükler oluşturmuştur. 1950’li yıllarda Demokrat Parti ile birlikte daha serbest piyasa ekonomisine yönelinmiş, tarımda makineleşme ve altyapı yatırımlarına ağırlık verilmiştir.

1960 sonrasında “Planlı Ekonomi” dönemine geçilmiş ve Devlet Planlama Teşkilatı kurulmuştur. 1980 yılında kabul edilen 24 Ocak Kararları ise Türkiye ekonomisinde dışa kapalı yapıdan ihracata dayalı, serbest piyasa modeline geçişin dönüm noktası olmuştur. Bu süreçte kronikleşen enflasyon ve ekonomik krizlerle mücadele temel gündem maddesi olmaya devam etmiştir.

---

13. ünite Atatürk’ten Sonra Türkiye’nin Dış Politikası

İkinci Dünya Savaşı’nda “aktif tarafsızlık” izleyen Türkiye, savaş sonrası Sovyet tehdidi karşısında Batı bloku ile yakınlaşmıştır. Bu bağlamda Truman Doktrini ve Marshall Planı’ndan yararlanılmış, 1952’de NATO’ya üye olunmuştur.

Dönemin en kritik dış politika meseleleri Kıbrıs Sorunu ve bu çerçevede gelişen Türk-Yunan gerginliğidir. 1974 Kıbrıs Barış Harekatı, Türkiye’nin kararlılığını gösteren bir hamle olmuştur. Soğuk Savaş sonrası dönemde ise Türkiye, bölgesel bir güç olarak Orta Asya ve Balkanlar’da aktif rol oynamaya başlamış, Avrupa Birliği tam üyelik süreci dış politikanın ana eksenini oluşturmuştur.

---

14. ünite Atatürk’ten Sonra Eğitim (1938-2020)

Eğitimde nicelik ve nitelik artışı bu dönemin temel hedefidir. 1940’ta kurulan Köy Enstitüleri, kırsal kalkınmayı hedefleyen özgün bir model olarak tarihe geçmiştir. Ancak bu kurumlar zamanla tartışmalara konu olmuş ve 1954’te tamamen kapatılmıştır.

Üniversite sayısındaki artış, eğitimde fırsat eşitliğini sağlama çabaları ve mesleki eğitimin güçlendirilmesi için çeşitli reformlar yapılmıştır. 1997’de kesintisiz 8 yıllık eğitime, 2012’de ise 12 yıllık kademeli eğitim sistemine geçilmiştir. Günümüzde teknoloji odaklı eğitim modelleri ve yükseköğretimin evrensel standartlara ulaştırılması çalışmaları sürdürülmektedir.

Dönem	Temel Yaklaşım	Önemli Gelişmeler
1923-1929	Liberalizm ve Milli Burjuva	İzmir İktisat Kongresi, Aşar’ın kaldırılması.
1930-1938	Devletçilik ve Sanayileşme	Beş Yıllık Planlar, Fabrikaların açılması.
1950-1960	Serbest Piyasa ve Altyapı	Karayolları, Barajlar, Tarımda makineleşme.
1980 sonrası	Dışa Açılma ve İhracat	24 Ocak Kararları, Döviz serbestisi.

Soru 1: Türk İnkılabı’nı Fransız ve Sovyet ihtilallerinden ayıran temel toplumsal fark aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Belirli bir sosyal sınıfın (işçi veya burjuva) egemenliğine dayanmaması
• B) Sadece askeri zaferlere odaklanması
• C) Din temelli bir toplumsal yapı öngörmesi
• D) Dış desteklerle gerçekleştirilmiş olması
• E) Monarşiyi koruma amacı gütmesi

Doğru Cevap: A Açıklama: Türk İnkılabı, diğer klasik ihtilallerin aksine bir sınıf kavgası sonucu doğmamıştır. Fransız İhtilali burjuvaziye, Sovyet hareketi ise işçi sınıfına dayanırken; Türk hareketi bütün bir milletin ortak şahlanışını ve dayanışmasını esas alan bir yapıya sahiptir.

Soru 2: 1 Kasım 1922 tarihinde Saltanatın kaldırılmasıyla sağlanan en önemli siyasi kazanım nedir?

• A) Çok partili hayata kesin olarak geçilmesi
• B) Milli egemenliğin önündeki çift başlılık engelinin ortadan kalkması
• C) Halifeliğin yetkilerinin artırılması
• D) Ankara’nın başkent ilan edilmesi
• E) İstanbul Hükümeti’nin otoritesinin güçlenmesi

Doğru Cevap: B Açıklama: Saltanatın kaldırılmasıyla birlikte, hem Ankara’da hem de İstanbul’da bulunan iki ayrı hükümet merkezi arasındaki siyasi otorite karmaşası sona ermiştir. Bu durum, kararların tek merkezden alınmasını sağlayarak milli egemenlik ilkesini pekiştirmiştir.

Soru 3: 1926 yılında kabul edilen Türk Medeni Kanunu ile kadınlara sağlanan haklar arasında hangisi yer almaz?

• A) Miras paylaşımında erkeklerle eşitlik
• B) Şahitlikte erkeklerle eşit sayılma
• C) Milletvekili seçme ve seçilme hakkı
• D) Resmi nikah zorunluluğu ile aile birliğini güvence altına alma
• E) Boşanma davası açma hakkı

Doğru Cevap: C Açıklama: Medeni Kanun sosyal ve ekonomik alanda kadın-erkek eşitliğini sağlamıştır. Kadınlara siyasi haklar (milletvekili seçme ve seçilme) ise 1926’da değil, 1930 ile 1934 yılları arasında kademeli olarak verilmiştir.

Soru 4: 3 Mart 1924’te kabul edilen Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun temel amacı nedir?

• A) Üniversite sayısını artırmak
• B) Yabancı dilde eğitimi zorunlu kılmak
• C) Eğitim ve öğretimde birliği sağlayarak laik bir sistem kurmak
• D) Medreselerin yönetimini vakıflara devretmek
• E) Okuma yazma seferberliği başlatmak

Doğru Cevap: C Açıklama: Bu kanunla ülkedeki tüm eğitim kurumları tek bir merkeze bağlanmış, medrese-modern okul ikiliğine son verilmiş ve eğitim tamamen laik, çağdaş ve milli bir yapıya kavuşturulmuştur.

Soru 5: 1925 yılında çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu hangi olay sonrasında yürürlüğe girmiştir?

• A) İzmir Suikast Girişimi
• B) Menemen Olayı
• C) Şeyh Said İsyanı
• D) Cumhuriyetin İlanı
• E) Hatay’ın Anavatana Katılması

Doğru Cevap: C Açıklama: Şeyh Said İsyanı’nın yarattığı iç güvenlik tehdidini bastırmak ve rejimi korumak amacıyla hükümete geniş yetkiler tanıyan bu kanun çıkarılmıştır. Bu süreçte huzur ve asayişin yeniden tesisi hedeflenmiştir.

Soru 6: Aşağıdakilerden hangisi 1928 yılında gerçekleşen Harf İnkılabı’nın sonuçlarından biri değildir?

• A) Okuma yazma öğrenmenin kolaylaşması
• B) Batı kültürüyle bağların güçlenmesi
• C) Millet Mektepleri’nin açılmasına zemin hazırlaması
• D) Arapça ve Farsça kelimelerin kullanımının tamamen yasaklanması
• E) Basılan kitap ve yayın sayısında artış yaşanması

Doğru Cevap: D Açıklama: Harf İnkılabı alfabe değişikliğini kapsar; dilin kelime yapısına doğrudan bir yasak getirmez. Kelime sadeleştirme çalışmaları Türk Dil Kurumu’nun kurulmasıyla sistematik bir hal almıştır.

Soru 7: Atatürk ilkelerinden hangisi, devletin ekonomik hayata müdahale etmesini ve stratejik yatırımları bizzat yapmasını öngörür?

• A) Milliyetçilik
• B) Halkçılık
• C) Devletçilik
• D) Laiklik
• E) Cumhuriyetçilik

Doğru Cevap: C Açıklama: Özellikle 1929 dünya ekonomik buhranı sonrası, özel teşebbüsün yetersiz kaldığı alanlarda devletin bizzat fabrika ve işletme kurarak kalkınmayı hızlandırması devletçilik ilkesinin sonucudur.

Soru 8: 1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin en önemli kazanımı nedir?

• A) Boğazların uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi
• B) Boğazlar üzerinde tam ve mutlak Türk egemenliğinin sağlanması
• C) Karadeniz’in tüm yabancı gemilere kapatılması
• D) Boğazlardan geçişin ücretli hale getirilmesi
• E) İstanbul’un güvenliğinin Birleşmiş Milletler’e bırakılması

Doğru Cevap: B Açıklama: Montrö ile Lozan’dan kalan “Boğazlar Komisyonu” kaldırılmış ve Türkiye’nin boğazlarda asker bulundurma hakkı tanınarak egemenliği tam anlamıyla tesis edilmiştir.

Soru 9: 1932 yılında kurulan Halkevleri’nin temel fonksiyonu nedir?

• A) Sadece tarım işçilerine eğitim vermek
• B) Devrimlerin ruhunu halka yaymak ve kültürel gelişimi kırsala taşımak
• C) Seçimlerde aday belirleme süreçlerini yönetmek
• D) Devletin mali hesaplarını denetlemek
• E) Yabancı dil kursları düzenleyerek yurt dışına öğrenci göndermek

Doğru Cevap: B Açıklama: Halkevleri, bir halk eğitimi merkezi olarak çalışmış; sanat, spor ve edebiyat gibi alanlarda faaliyet göstererek modern yaşam biçimini ve Cumhuriyet değerlerini topluma benimsetmeyi amaçlamıştır.

Soru 10: 1940 yılında kurulan Köy Enstitüleri’nin kuruluş amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Köyden kente göçü hızlandırmak
• B) Köylere öğretmen yetiştirirken aynı zamanda pratik üretim tekniklerini öğretmek
• C) Sadece askeri eğitim vermek
• D) Dini eğitimi köylerde yaygınlaştırmak
• E) Sanayide çalışacak vasıfsız işçi yetiştirmek

Doğru Cevap: B Açıklama: Köy Enstitüleri, yaparak ve yaşayarak öğrenme modelini esas alan, köylünün hem eğitimli hem de üretken birer vatandaş olmasını sağlayan özgün bir eğitim modelidir.

Soru 11: Türkiye’nin 1952 yılında NATO’ya üye olmasının temel dış politika gerekçesi nedir?

• A) Avrupa Birliği’ne girmek için şart koşulması
• B) Sovyetler Birliği’nden gelen güvenlik tehdidine karşı Batı desteğini almak
• C) Kore Savaşı’na katılmak istememesi
• D) Komşu ülkelerle sınır sorunlarını çözmüş olması
• E) Orta Doğu’daki petrol kaynaklarını kontrol etmek

Doğru Cevap: B Açıklama: İkinci Dünya Savaşı sonrası Sovyetler’in Türkiye’den toprak ve boğazlar üzerinde hak talep etmesi, Türkiye’yi Batı blokuna ve NATO savunma sistemine dahil olmaya itmiştir.

Soru 12: 1950 seçimlerinin Türk siyasi tarihindeki önemi nedir?

• A) İlk kez kadınların oy kullanması
• B) Tek parti döneminin sona ermesi ve iktidarın demokratik yollarla el değiştirmesi
• C) Cumhuriyetin ilan edilmesi
• D) Meclis hükümeti sistemine geçilmesi
• E) İlk anayasanın kabul edilmesi

Doğru Cevap: B Açıklama: 14 Mayıs 1950 seçimleri, “Beyaz İhtilal” olarak da anılır; çünkü Halk Fırkası’nın uzun süren iktidarı sona ermiş ve Demokrat Parti halkın oylarıyla yönetime gelmiştir.

Soru 13: 24 Ocak 1980 Kararları’nın Türkiye ekonomisi üzerindeki temel etkisi nedir?

• A) Devletçilik modeline geri dönülmesi
• B) İthal ikameci modelden dışa açık, ihracata dayalı serbest piyasa ekonomisine geçilmesi
• C) Tüm özel fabrikaların devletleştirilmesi
• D) Tarımda makineleşmenin tamamen durdurulması
• E) Yabancı sermaye girişinin yasaklanması

Doğru Cevap: B Açıklama: Bu kararlar Türkiye’nin ekonomik yapısında radikal bir dönüşüm başlatmış, döviz serbestisi getirilmiş ve ekonominin dünya piyasalarıyla entegrasyonu hedeflenmiştir.

Soru 14: Soyadı Kanunu’nun (1934) toplumsal yaşamdaki temel faydası aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Okuma yazma oranını artırmak
• B) Resmi işlemlerdeki karışıklıkları gidermek ve sınıfsal ayrıcalık belirten lakapları kaldırmak
• C) Dini ibadetlerin daha rahat yapılmasını sağlamak
• D) Seçimlerde hile yapılmasını engellemek
• E) Aile yapısını tamamen ortadan kaldırmak

Doğru Cevap: B Açıklama: Lakap ve ünvanların kullanımı hem resmi işlerde kaosa neden oluyor hem de toplumda bir nevi hiyerarşi yaratıyordu. Soyadı Kanunu ile her vatandaş eşit ve belirli bir kimliğe sahip olmuştur.

Soru 15: Atatürk milliyetçiliğinin en belirgin özelliği hangisidir?

• A) Irk ve kan bağına dayanması
• B) Sadece belirli bir dini inancı kapsayanları birleştirmesi
• C) Akılcı, insancıl ve birleştirici olup ırkçılığı reddetmesi
• D) Yayılmacı ve sömürgeci bir anlayışa sahip olması
• E) Milli egemenlik ilkesini dışlaması

Doğru Cevap: C Açıklama: Atatürk milliyetçiliği, “Ne mutlu Türküm diyene” ifadesinde vücut bulan; kendini Türk hisseden ve bu ideali paylaşan herkesi kapsayan, ayrıştırıcı değil birleştirici bir vatanseverlik anlayışıdır.