1. Ünite: Genel İlkyardım Bilgileri
İlkyardım, herhangi bir kaza veya yaşamı tehlikeye düşüren durumda, sağlık görevlilerinin yardımı sağlanıncaya kadar hayatın kurtarılması veya durumun kötüye gitmesini önlemek amacıyla olay yerinde, tıbbi araç gereç aranmaksızın mevcut imkanlarla yapılan ilaçsız uygulamalardır. İlkyardımın temel uygulamaları Koruma, Bildirme ve Kurtarma (KBK) olarak özetlenir. Koruma, olay yerinde güvenli bir çevre oluşturmayı; Bildirme, 112 acil servise en hızlı şekilde haber vermeyi; Kurtarma ise eğitimli müdahaleyi ifade eder. Ayrıca, bilinci kapalı kişide ilkyardımın ABC’si (Hava yolu açıklığı, Solunum, Dolaşım) hayati önem taşır. Acil tedavi ise sadece ehliyetli sağlık personeli tarafından tıbbi donanımla yapılır.
Örnek: Yolda bir kaza gördüğünüzde önce aracınızı güvenli bir yere çekip reflektör koymanız “koruma”, hemen 112’yi aramanız “bildirme” ve yaralıya öğrendiğiniz tekniklerle müdahale etmeniz “kurtarma”dır.
2. Ünite: Vücudu Oluşturan Sistemler
İlkyardımcının insan vücudunun temel yapısını bilmesi, yapacağı müdahalenin bilincinde olmasını sağlar. Vücudumuz; yönetim merkezi olan Sinir Sistemi, oksijen ve besini taşıyan Dolaşım Sistemi, gaz değişimini sağlayan Solunum Sistemi, enerji üreten Sindirim Sistemi, atıkları atan Boşaltım Sistemi, şekil ve hareket veren İskelet-Kas Sistemi ve dengeyi sağlayan Endokrin Sistem‘den oluşur. Örneğin, sinir sistemi konuşma ve yürüme gibi iradeli işlerin yanında solunum ve kan basıncı gibi irade dışı süreçleri de koordine eder. Dolaşım sisteminin kalbi pompadır; atardamarlar temiz, toplardamarlar kirli kan taşır.
Örnek: Nabız aldığınızda aslında dolaşım sisteminin kalpten pompaladığı kanın damar duvarına yaptığı basıncı hissedersiniz; bu, sistemin çalışıp çalışmadığına dair en büyük kanıttır.
3. Ünite: Hasta Ya Da Yaralının ve Olay Yerinin Değerlendirilmesi
Müdahale öncesi hem olay yeri hem de yaralı titizlikle değerlendirilmelidir. Olay yerinde kontağı kapatmak, sigara içilmesini engellemek ve meraklıları uzaklaştırmak güvenliği sağlar. Yaralının değerlendirilmesinde ilk aşama bilinç kontrolüdür (İyi misiniz? sorusu). Ardından ilkyardımın ABC’si uygulanır: Hava yolu açılır (Baş geri-çene yukarı), solunum değerlendirilir (Bak-Dinle-Hisset, 10 sn) ve dolaşım kontrol edilir. İkinci değerlendirmede ise yaralı baştan aşağı (baş, boyun, göğüs, karın, kollar/bacaklar) muayene edilerek gizli kanama veya kırıklar saptanır.
Örnek: Baygın bir yaralıya dokunmadan önce çevrede gaz kaçağı olup olmadığını kontrol etmeniz “olay yeri değerlendirmesi”, omzuna dokunup seslenmeniz ise “bilinç kontrolü”dür.
4. Ünite: Temel Yaşam Desteği
Temel Yaşam Desteği (TYD), solunumu veya kalbi durmuş kişiye, beyin hasarını önlemek amacıyla yapılan yapay solunum ve dış kalp masajı uygulamasıdır. Erişkinlerde 30 kalp basısı ve 2 yapay solunum (30:2) şeklinde döngülerle uygulanır. Kalp basısı göğüs kemiğinin ortasına, kemiği 5 cm aşağı indirecek şekilde dakikada 100 hızla yapılır. Bebeklerde ise iki parmakla 4 cm derinlikte uygulanır. Ayrıca tam tıkanmalarda (konuşamama, morarma) Heimlich Manevrası hayat kurtarıcıdır. Kısmi tıkanmalarda ise kişi sadece öksürmeye teşvik edilir, sırtına vurulmaz.
Örnek: Yemek yerken aniden ellerini boynuna götüren ve moraran birine arkadan sarılıp göbekle göğüs kemiği arasına yumrukla yukarı-içe bası yapmanız “Heimlich Manevrası”dır.
5. Ünite: Kanamalarda İlkyardım
Kanama, damar bütünlüğü bozularak kanın damar dışına akmasıdır. Atardamar kanamaları fışkırır tarzda ve açık renklidir; en tehlikeli olanıdır. İlkyardımda ana kural, kanayan yere temiz bezle doğrudan baskı uygulamak, durmazsa ikinci bezi eklemek ve bölgeyi kalp seviyesinden yukarı kaldırmaktır. Turnike (boğucu sargı) ise sadece uzuv kopmalarında veya çok sayıda yaralının olduğu durumlarda en son çare olarak uygulanır. Turnike 15-20 dakikada bir gevşetilmelidir. İç kanama şüphesinde ise yaralının üzeri örtülüp ayakları 30 cm kaldırılır (şok pozisyonu).
Örnek: Eli kesilen birine hemen temiz bir bezle bastırmanız “doğrudan baskı”, burnu kanayan birini oturtup başını hafifçe öne eğerek burun kanatlarını sıkmanız “burun kanaması ilkyardımı”dır.
6. Ünite: Yaralanmalarda İlkyardım
Yaralar; kesik, ezikli, delici ve parçalı olarak ayrılır. Delici göğüs yaralanmalarında en büyük risk akciğerlerin sönmesidir; bu yüzden yaranın üzeri hava geçirmeyen plastik bir örtüyle, ancak bir ucu açık kalacak şekilde kapatılır. Delici karın yaralanmalarında ise dışarı çıkan organlar içeri sokulmaya çalışılmaz, üzeri nemli bir bezle örtülür. Kafatası ve omurga yaralanmaları ise felç riskine karşı çok kritiktir; yaralı asla hareket ettirilmemeli ve “Baş-Boyun-Gövde” ekseni mutlaka korunmalıdır. Trafik kazalarındaki ölümlerin çoğu bu bölge hasarlarından kaynaklanır.
Örnek: Bisikletten düşen birinin yarasına saplanmış bir demir parçası varsa, onu çıkarmadan olduğu gibi sabitleyip hastaneye sevk etmek “ciddi yara müdahalesi” kuralıdır.
7. Ünite: Yanık, Sıcak Çarpması ve Donmalarda İlkyardım
Yanıklar derinliklerine göre 1. (kızarıklık), 2. (su dolu kabarcıklar) ve 3. (derin doku hasarı) derece olarak ayrılır. Isı yanıklarında bölge en az 20 dakika çeşme suyu altında tutulmalıdır; merhem veya diş macunu gibi maddeler asla sürülmemelidir. Sıcak çarpmasında hasta serin bir yere alınıp bacakları yükseltilir. Donmalarda ise en kritik hata bölgeyi ovmaktır; donuk bölge asla ovulmamalı, kendiliğinden ısınması sağlanmalıdır. Kimyasal yanıklarda ise bölge bol tazyiksiz suyla uzun süre yıkanmalıdır.
Örnek: Çay dökülen elin hemen musluk suyu altına tutulması doğru müdahaledir; ancak üzerine yoğurt sürülmesi enfeksiyon riski yaratan büyük bir hatadır.
8. Ünite: Kırık, Çıkık ve Burkulmalarda İlkyardım
Kırık, kemik bütünlüğünün; çıkık, eklem yüzeylerinin kalıcı ayrılması; burkulma ise anlık gerilmesidir. Ortak kural şudur: Yaralı bölge asla düzeltilmeye çalışılmaz, nasıl bulunduysa öyle sabitlenir (tespit edilir). Sabitleme işlemi için sopa, karton veya rulo yapılmış battaniye (atel) kullanılabilir. Tespit yapılırken kırığın bir üst ve bir alt eklemi de içine alınmalıdır. Açık kırıklarda önce yara temiz bir bezle kapatılır. Kan dolaşımını izlemek için parmak uçları açıkta bırakılır ve nabız kontrolü yapılır.
Örnek: Ayağı burkulan birinin ayağını kalp seviyesinden yukarı kaldırıp buz uygulamak şişliği ve ağrıyı azaltan temel bir burkulma ilkyardımıdır.
9. Bilinç Bozukluklarında İlkyardım
Bayılma (senkop) kısa süreli bir beyin kan akışı azalmasıyken, koma uzun süreli ve derin bir bilinç kaybıdır. Bilinci kapalı ama solunumu olan yaralıya mutlaka Koma Pozisyonu (Yan yatış) verilmelidir. Sara krizinde hasta bağlanmamalı, çenesi açılmaya çalışılmamalıdır; sadece başının altına yumuşak bir şey konup tehlikelerden uzaklaştırılmalıdır. Kan şekeri düşüklüğünde (titreme, terleme) eğer hastanın bilinci yerindeyse şekerli sıvılar verilmelidir. Şiddetli göğüs ağrılarında ise hasta yarı oturur pozisyona getirilip dinlendirilmelidir.
Örnek: Sınıfta bayılan birinin hemen ayaklarını 30 cm havaya kaldırmanız beyne kan gitmesini sağlar; ancak kişi kusuyorsa onu hemen yan yatırmanız gerekir.
10. Zehirlenmelerde İlkyardım
Zehirlenme; sindirim, solunum veya cilt yoluyla olabilir. Sindirim yoluyla zehirlenmelerde (ilaç, bozuk gıda) hasta asla kusturulmamalıdır, özellikle yakıcı madde içilmişse kusturmak yemek borusuna ikinci bir zarar verir. Solunum yolu zehirlenmelerinde (doğal gaz, karbonmonoksit) hasta derhal temiz havaya çıkarılmalıdır. Karbonmonoksit renksiz ve kokusuz olduğu için fark edilmesi zordur; ciltte kiraz kırmızısı renk görülebilir. İlkyardımcı müdahale sırasında kendi güvenliğini de korumalı, maske veya ıslak bez kullanmalıdır.
Örnek: Mutfakta gaz kokusu duyduğunuzda elektrik düğmesine basmamalı, camları açıp hastayı dışarı çıkarmalısınız; bu hem “koruma” hem de “zehirlenme müdahalesi”dir.
11. Hayvan Isırmalarında İlkyardım
Kedi-köpek ısırmalarında yara hemen 5 dakika boyunca sabun ve suyla yıkanmalıdır; bu kuduz riskini azaltır. Arı sokmalarında iğne görünüyorsa çıkarılmalı ve soğuk uygulama yapılmalıdır. Akrep ve yılan sokmalarında ise bölge hareket ettirilmemeli (zehrin yayılmaması için), yara emilmemeli ve kesilmemelidir. Deniz canlıları (denizanası, balık dikeni) sokmalarında etkilenen bölge ovulmamalı; sıcak uygulama (sıcak su) yapılmalıdır çünkü bu canlıların zehirleri sıcakta etkisini kaybeder. Tüm vakalarda 112 ile tıbbi yardım istenir.
Örnek: Plajda ayağına denizanası değen birinin ayağını soğuk su yerine (zehri tetikler) dayanabileceği kadar sıcak suda bekletmesi acıyı hızla dindirir.
12. Göz, Kulak ve Buruna Yabancı Cisim Kaçmasında İlkyardım
Göze toz kaçmışsa göz kırpıştırılır, ovulmaz; gerekirse nemli bezle çıkarılır. Eğer göze bir cisim batmışsa asla dokunulmaz, her iki göz birden kapatılıp hastaneye sevk edilir. Kulağa kaçan cisimlerde sivri aletle müdahale edilmez ve su değdirilmez. Buruna kaçan cisimlerde ise diğer burun deliği kapatılıp kuvvetli nefes verilerek cisim atılmaya çalışılır. Suda boğulmalarda ise nefes borusu kasıldığı için akciğerlere az su girer; bu yüzden soğuk sularda 30 dakika geçse bile TYD (yapay solunum-kalp masajı) yapılmalıdır.
Örnek: Kulağına böcek kaçan birinin kulağına ışık tutulması bazen böceğin dışarı çıkmasını sağlar; ancak cımbızla içeri dürtmek kulak zarına zarar verebilir.
13. Hasta Ya Da Yaralı Taşıma Teknikleri
Yaralı taşınırken ilkyardımcı kendi bel sağlığını korumalıdır; bunun için dizler bükülmeli, sırt dik tutulmalı ve ağırlık kalça kaslarına verilmelidir. Genel kural, hayati bir tehlike yoksa yaralıyı yerinden oynatmamaktır. Acil bir tehlike (yangın, patlama) varsa araç içindeki yaralı omuriliğine zarar vermeden Rentek Manevrası ile çıkarılır. Taşıma sırasında yaralıya en az 6 noktadan destek verilmeli ve “Baş-Boyun-Gövde” ekseni bozulmamalıdır. Sürükleme yöntemleri ise dar alanlarda ve iri cüsseli kişilerin tahliyesinde çok faydalıdır.
Örnek: Dar bir koridorda bayılmış birini ayak bileklerinden tutarak yere paralel şekilde çekmeniz “sürükleme yöntemi”dir ve belinize binen yükü azaltır.
14. Sedye Üzerine Yerleştirme Teknikleri
Yaralıyı sedyeye yerleştirirken Kaşık Tekniği (tek taraftan ulaşım varsa), Köprü Tekniği (iki taraftan ulaşım varsa) veya Karşılıklı Durarak Kaldırma yöntemleri kullanılır. Sedye ile taşımada kurallar şunlardır: Yaralı sedyeye bağlanmalı, başı gidiş yönünde olmalı, sedye her zaman yatay tutulmalı ve güçlü ilkyardımcı baş tarafında olmalıdır. Ayrıca her türlü acil durum için bir İlkyardım Çantası bulundurulmalıdır; içinde turnike, steril gazlı bez, flaster, sargı bezi ve çengelli iğne gibi temel malzemeler mutlaka yer almalıdır.
Örnek: Merdivenlerden sedye indirirken ayak tarafındakilerin sedyeyi omuz hizasında, baş tarafındakilerin uyluk hizasında tutması sedyenin yatay kalmasını sağlar.